Bhai Mohinder Singh Pappi: ਜੂਨ 1993

Bhai Mohinder Singh Pappi ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਸੰਘਰਸ਼, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ।

ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਇੱਕ ਗੱਭਰੂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਦੋਂ ਥਾਣੇ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦੀ ਇਹ ਜੀਵਨੀ 1980ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ,

ਜਦੋਂ ਥਾਣਿਆਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਨਕਾਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਅਗਯਾ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਏਥੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਧਾਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਰਾਜਾ ਸਿੰਘ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ।

ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਾਈ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੋਕਰ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਦੌਰ

ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇੱਟਾਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭੱਠਾ ਮਾਲਕ, ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਰਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੱਠਾ ਮਾਲਕ ਸਿੱਖ ਗਾਹਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਗਾਹਕਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਭਾਅ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਅ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੱਲ ਤਕਰਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭੱਠਾ ਮਾਲਕ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।

ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਪੱਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੇਆਮ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ SHO ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਦੱਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਝੂਠੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਾਈਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ PSA ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਜੰਮੂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਈ।

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੋੜ

ਘਰ ਪਰਤਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਲੀ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਭਾਈ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸੇ SHO ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਦੱਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ SHO ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵੰਡੀ ਗਈ — ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਥਾਣੇਦਾਰੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

Punjab File ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਇਕਪਾਸੜ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। 1985 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੰਘ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੂਜੀ ਜੇਲ੍ਹ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਈ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਬੀਜ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਗਿਆ, ਜੰਮੂ ਦੇ ਨਵੇਂ SSP ਪੀ.ਐਸ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਰਾ, ਸਰਪੰਚ ਭਾਈ ਰਾਜਾ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਰੰਡਰ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਰਿਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਕ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮੁੜ SSP ਗਿੱਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਬੇਵੱਸ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਤੰਤਰ ਦਾ ਦਬਾਅ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਾਰੂ ਸੀ।

13 ਜਨਵਰੀ 1989 ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ

13 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 13 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 100 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਾੜੀਆਂ-ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਗਵਾਹ ਸੀ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖਾੜਕੂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 13 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਜਾਂ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਲੇਖ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਜੁੜਦੇ ਸਾਥ

ਜੰਮੂ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇਪਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ DSP ਮੱਖਣ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ।

ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ DSP ਮੱਖਣ ਉੱਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਧਿਰਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਬੁਟਾਲਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧੜਾ ਵੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ, ਗੱਡੀ ਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡਗਿਆਨਾ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੰਨੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਧਿਰਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਾਥ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਵੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਵੀ ਥਾਪਿਆ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ਼ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ

ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ, ਬਿੱਟੂ ਪਠਾਨਕੋਟੀਆ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਪੈਂਡਿਕਸ ਦੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੰਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਬੇਰਹਿਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

29 ਮਈ ਤੋਂ 10 ਜੂਨ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪੀ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਮੂ ਦੇ ਕੁਝ ਫ਼ਿਰਕੂ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਪੁਲਿਸ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਸੰਤਾਪ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ — ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ, 19 ਜੁਲਾਈ 1996 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਾਜੀ ਦਬਾਅ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜੀ ਹਿੰਸਾ, ਥਾਣਿਆਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਨਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।

Punjab File ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। 13 ਜਨਵਰੀ 1989 ਦਾ ਸਾਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗਵਾਹੀ — ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ 1996 ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ — ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿੱਥੇ ਰੁਕ ਗਈ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Arvinderjit Singh Goldy: 1972-1992, ਜੋ ਇਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ — ਇਹ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਬਲਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਲ ਲੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Punjab File ਵਰਗੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਯਤਨ ਇਸੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੇਬਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮੂ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਸਕਣ।

Q&A

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ ਕੌਣ ਸਨ?

ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੀ (Bhai Mohinder Singh Pappi) ਜੰਮੂ ਦੇ ਸਿੰਬਲ ਕੈਂਪ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਥਾਣੇਦਾਰੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਭਾਈਚਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤੀ ਤੱਥਾਂ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

“ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਕੱਟੜਪੰਥ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।