Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali: (1992) Historical Biography

Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ, 11 ਜੁਲਾਈ 1992 ਦੀ ਘਟਨਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼।

ਜੁਲਾਈ 1992 ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਮੋਗਾ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਸੀ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਾਂ ਸੀ Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali।

ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਇਨਾਮੀ ਫਾਈਲ ਸਨ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਜੰਮਿਆ ਮੁੰਡਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਸੀਵਿਆਂ-ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਸੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ। 1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖ਼ੂਨੀ ਟਕਰਾਅ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਡੇਢ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਪੁਲਿਸ ਦੌਰ — ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।

ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇਹ ਪੱਟੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬੇਵਸੀ — ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਿਸ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਦਾ ਜਨਮ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ, ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।

ਘਰ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇ ਹੋਰ ਭਰਾ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ।

ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੋਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡ ਭਗਤੂਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਧਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਦਾ ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ 61 ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਭਾਈ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨਾਲ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਂਝਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਣੀ।

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਸਲੇ ਨਿਬੇੜਨ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਫੇਫੜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਟੀ.ਬੀ. ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ।

Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਭੇਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਪਿੰਡ, ਪੰਚਾਇਤ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ — ਸਭ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਪਿੱਛੇ 1978 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਪਲ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਲੈ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਤਨੇਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਭਰਿਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਕੋਲ ਛੱਡੀ ਗਈ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਨਾਂ ਛਪੇ — ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਮੰਡ, ਭਾਈ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਕਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਡੀ.ਸੀ.ਆਈ. ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ — ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ ਦਾ ਕਤਲ, ਸੁਖਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਜੈਤੋ ਅਤੇ ਸਿਵੀਆ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ। ਉਸੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ-ਰਿਪੋਰਟ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ।

ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਡਰ

ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਘੋਲੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਬਲੈਕ ਕੈਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵੱਲੋਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਨ। ਇਸ ਡਰ ਦਾ ਅਸਰ ਏਨਾ ਡੂੰਘਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ।

ਜੁਲਾਈ 1992 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੋਟਿਸ ਛਪਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੀ। ‘ਅੱਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਮਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਜੋਂ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

ਮੋਗਾ ਦੇ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ‘ਬਲੈਕ ਕੈਟ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਬਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਭਰਿਆ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਗਾ, ਫਿਰ ਜਗਰਾਓਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਥੇਲੋਂ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 11 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ, ਉਹ ਥੇਲੋਂ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ ਬਰਾਮਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਥੇਲੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਭੱਜੇ ਨਹੀਂ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਣਸੁਲਝੀ ਗੰਢ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

19 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦੇਣਾ — ਇਹੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਅਣਸੁਲਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਜੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਰਜ ਹੋਈ। ਦੂਜਾ, ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਥਾਣਾ-ਰਿਕਾਰਡ ਜਨਤਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੀਜਾ, ਦੋ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤਾਂ, ਲਾਪਤਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ Punjab Human Rights Justice: 1984 ਤੋਂ 2026 ਤੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿਸੇ ਵਰਦੀ, ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਮੇ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਵਾਬ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟਾ ਦੱਸਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Punjab File ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਤਿਮ ਵਾਕ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ। ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਰਜ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਵਜੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਅਤੇ ਟੀ.ਬੀ. ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਥੇਲੋਂ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਹੈ, ਹਿਰਾਸਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਘਰ ਵੀ ਹਨ।

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Harbhajan Singh Deliyanwali ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜਥੇਦਾਰ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਅੱਸੀਵਿਆਂ-ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਚਰਚਿਤ ਨਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

11 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਥੇਲੋਂ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ, ਡਰ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਰੋਜ਼ਮੱਰ੍ਹਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।