Bhai Kulwant Singh Nagoke: 11 ਜੂਨ 1982

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 1982 ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ।

ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1982 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਨਾਗੋਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੁਦ ਨਿਹੰਗ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ — ਇਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।

1978 ਦਾ ਦੌਰ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 13 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ। ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ।

ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਕਈ ਆਗੂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਨ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਲੱਗਾ।

ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ 11 ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

4 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਪਿੱਛੇ 11 ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜਨਤਕ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ। ਇਹ 11 ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ।

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਨ; ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ

27 ਮਈ 1982 ਨੂੰ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਆਪਣੇ ਟਰੈਕਟਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਖੁਲਚਾਇਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰੇ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਝੱਲਣ ਮਗਰੋਂ, 4 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਮੀਡੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ।

ਅਦਾਲਤ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ

4 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਟੀਮ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਾਰਨ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਜੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੁਦ ਉੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ।

ਨਿਆਂਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਚਾਨਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ 9 ਜੂਨ 1982 ਤੱਕ, ਯਾਨੀ ਹੋਰ 5 ਦਿਨ ਦਾ ਰਿਮਾਂਡ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਦਰ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੇਸ਼ੀ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਲਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੈਂਬਰ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਆਂਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਬੀ.ਆਰ. ਬੰਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਰੱਖੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਹਦਾਇਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਭਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਨਿਹੰਗ ਬਾਣਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1978 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਰਾਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਨੂੰ 9 ਜੂਨ 1982 ਤੱਕ ਹੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 10 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਹਨ।

ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, 9 ਅਤੇ 10 ਜੂਨ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ਼ ਨੇੜੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ 11 ਜੂਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਪੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀਆਰਪੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਛੇ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, 11 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ, ਪਿੰਡ ਤਰਖਸਰਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਹ ਮਿਲੀ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਤਰਖਸਰਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ-ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ, ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨੀਲੀ ਦਸਤਾਰ, ਚਿੱਟੇ ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਿਆ।

ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ, ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜਾ

ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਫਿਲਿਪ ਅਤੇ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕੀਤਾ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਪੁੱਜੀ। 12 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲੋਂ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ 1978 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੱਕ, ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ 1984 ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਪਰ ਇਹ ਉਸੇ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਭਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣੀ ਪਈ। ਨਿਆਂਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ — ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਝੱਲਣਾ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਸਭ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਦੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।

Punjab File ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਲੇਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜਵਾਬ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਪੂਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ Bhai Kulwant Singh Nagoke ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਡਰ ਜਾਂ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਦਗੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਕਦੇ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ — ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। Bhai Kulwant Singh Nagoke ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਲੇਬਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਜੋ 1978 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ, Bhai Major Singh Nagoke ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ, Punjab File ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। Bhai Kulwant Singh Nagoke ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Kulwant Singh Nagoke ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਹ ਮਿਲੀ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਤਾਂ ਜੋ 1978 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਦੌਰ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੱਖ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵੇਰਵੇ ਸਰੋਤ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।