Bhai Jagdish Singh Disha: (1968-1992)

Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ।

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦਾ ਦਰਦ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। Bhai Jagdish Singh Disha (ਭਾਈ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਿਸ਼ਾ) ਦਾ ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਜਾਹੁਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੱਕ, Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Jagdish Singh Disha ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਗਸਤ 1968 ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਹੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਹਰਭਜਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭੈਣਾਂ, ਬੀਬੀ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਾਈ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਨ।

ਬਚਪਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਬਿਤਾਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਪਿੰਡ ਝਿਬਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਿੰਡ ਥਾਰੂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡ ਜਾਹੁਰਾ ਆ ਕੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਮੋੜ

ਉਹ ਦੌਰ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਗਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਗਏ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਜੁੜਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ, ਭਾਈ ਨਵਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੇਰੋਂਵਾਲ, ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ।

Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ

1987 ਵਿੱਚ Bhai Jagdish Singh Disha ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਠਿਆਈ ਵੰਡੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬੇਜ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਪਾ ਕੇ ਢਾਈ ਸਾਲ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ Bhai Jagdish Singh Disha ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਕਾਮੇ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1992 ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੂਹ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ

12 ਜੂਨ 1992 ਨੂੰ Bhai Jagdish Singh Disha ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਗਿੱਲ ਪੁਲ ਵੱਲੋਂ ਦੁਗਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਉੱਤੇ ਰੁਕੇ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਥੇ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

ਰੇਹੜੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੱਡੀ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। Bhai Jagdish Singh Disha ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਘਿਰ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਊਂਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਹ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ ਦੀ ਦੇਹ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਣਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਪਹਿਲੂ ਰਿਹਾ।

ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ

Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 13 ਜੂਨ 1993 ਨੂੰ ਚੱਬਾਲ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਾਈ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਭਾਈ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਇੱਕ ਹਮਦਰਦ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਥਾਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਭਾਈ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਉਣੇ ਪਏ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Jagdish Singh Disha ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਆਮ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸੌਂਪਣ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਰ 10,000 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 300 ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ ਖਾੜਕੂ ਸਨ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ। Punjab File ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੌਰ ਰਾਜੀ ਹਿੰਸਾ, ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਡੀਕ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ Bhai Jagdish Singh Disha ਵਰਗੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। Punjab File ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Rashpal Singh Chhandra: (1965-1992), ਜੋ 12 ਜੂਨ 1992 ਨੂੰ Bhai Jagdish Singh Disha ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਮਾਣ, ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। Bhai Jagdish Singh Disha ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਯਤਨ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Jagdish Singh Disha ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪਿੰਡ ਜਾਹੁਰਾ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੈਦ, ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਪੀੜਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਬਣੀ ਰਹੀ। Punjab File ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

Bhai Jagdish Singh Disha ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਹੁਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ 12 ਜੂਨ 1992 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ Punjab File ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਤਾਂ ਜੋ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਭਾਈਚਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਇੱਥੇ ਸਰੋਤ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

“ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਧਰਮ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।