Bhai Avtar Singh Khanda: ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਛੋੜਾ 15 ਜੂਨ 2023

Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਰਵਾਸ, ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ।

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। Bhai Avtar Singh Khanda (ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖੰਡਾ) ਦਾ ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਯੂ.ਕੇ. ਦੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ, ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Avtar Singh Khanda ਦਾ ਜਨਮ 10 ਮਈ 1988 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਪਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੁੱਖਰਾਣਾ ਦੇ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਰੋਡੇ (ਅਜੋਕੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ — ਉਹੀ ਪਿੰਡ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ; ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰਹੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਧੀਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋੜ

ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ Bhai Avtar Singh Khanda ਨੇ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਦੁਮਾਲਾ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਖਟਕਦੀ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਮਾਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ — ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ITI ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ IELTS ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। IELTS ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2009-2010 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ

ਯੂ.ਕੇ. ਪਹੁੰਚ ਕੇ Bhai Avtar Singh Khanda ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। 2014 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਛੂਹਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖ਼ੁਦ ਚੁੱਕੀ।

ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉਠਾਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Bhai Avtar Singh Khanda ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਛਾਣੇ-ਜਾਂਦੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ।

Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜੀ ਦਬਾਅ

ਆਪਣੀ ਬੁਲਾਰਗੀ ਦੀ ਕਲਾ ਸਦਕਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ KTV ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ Babbu Maan ਅਤੇ Raj Kakra ਵਰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਹੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਲੀ ਸਾਂਝ ਬਣੀ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। Bhai Avtar Singh Khanda ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਖ਼ਮਿਆਜ਼ਾ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ।

2016 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਸਰੋਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ — ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਥੰਮ੍ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤੱਕ

ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ Bhai Avtar Singh Khanda ਨੇ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ-ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਮਗਰੋਂ, ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਹਿਰ ਉੱਭਰੀ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰਤ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Amritpal Singh Khalsa Biography: Punjab Politics, Waris Punjab De।

ਇਹੀ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ (15 ਫਰਵਰੀ 2022), ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ (29 ਮਈ 2022) ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ (6 ਮਈ 2023) ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

ਲੰਡਨ ਕੌਂਸਲੇਟ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ

19 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋਏ ਇੱਕ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ Bhai Avtar Singh Khanda ਉਸ ਮੌਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੁੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। Bhai Avtar Singh Khanda ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਇਹ ਦਬਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਚਾਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ

11 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ Bhai Avtar Singh Khanda ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਸੈਂਡਵੈੱਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਅਤੇ 15 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਲਏ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਿਘਾਰ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਸਿੱਟਾ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ

Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਮਲਾ ਵੈਸਟ ਮਿਡਲੈਂਡਜ਼ ਪੁਲਿਸ (WMP) ਕੋਲ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਨੀਅਰ ਕੋਰੋਨਰ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਰੋਨਰ ਨੇ ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮੌਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਘਟਨਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਟੌਪਸੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ ਸੋਲੀਹਲ ਕੋਰੋਨਰ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ WMP ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰੈਫਰੈਂਸ ਨੰਬਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕੀਤੀ। ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਟੌਪਸੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਏ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਆਟੌਪਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂਚ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਕੋਰੋਨਰ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਆਟੌਪਸੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਕੋਰੋਨਰ ਦਫ਼ਤਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਇਹ ਭਾਲ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ।

ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ

12 ਅਗਸਤ 2023 ਨੂੰ Bhai Avtar Singh Khanda ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਯੂ.ਕੇ. ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵੀਜ਼ਾ ਦੀ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਚਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੁੱਖਰਾਣਾ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ, ਰਾਜੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਨਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਰਗਰਮ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰਗਰਮੀ — ਭਾਵੇਂ ਬੁਲਾਰੇ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵਜੋਂ — ਇਸੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਕੋਰੋਨਰ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਢਿੱਲਾ-ਮੱਠਾ ਰਵੱਈਆ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Punjab File ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

Bhai Avtar Singh Khanda ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਮਾਲਾ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਨਾ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਮਾਣ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। Bhai Avtar Singh Khanda ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ। ਇਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

Bhai Avtar Singh Khanda ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਡੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬੁਲਾਰੇ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਵਰਕਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। “ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਾਂ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।