Bhai Sukhjinder Singh Brar: ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਛੋੜਾ 14 ਜੂਨ 1989

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਜਭੋਵਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ 1989 ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਿੰਡ ਜਭੋਵਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਲਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1989 ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ 1964 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਜਭੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫੌਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਹਾਦਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ; ਇਲਾਜ ਪਿੱਛੋਂ ਪੈਰ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਸੱਟ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਦਾ ਲਈ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਫੌਜੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਰਹੀ। ਉਧਮਪੁਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵਾਂ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਇਲਾਜ ਚੱਲਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ: ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੇ ਇਲਾਜ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ।

ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਨੇ ਇੰਟਰ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ। ਹਾਈ ਜੰਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੱਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਟਰਾਫੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਟਕੇ ਤੋਂ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ 1984 ਦਾ ਅਸਰ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਸਵਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਜਭੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾ ਚੌਂਕ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਿਨ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ।

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਦ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ 1984 ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ ਕੈਸਿਟਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ।

ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੁਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸ਼ਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅਟੱਲ ਰਿਹਾ।

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪੜਾਅ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਪਿੱਛੋਂ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।

ਇਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। Punjab File ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵੇਰਵੇ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਕਸਦ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਝ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ।

ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ‘ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ, ਪਰ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਕਦੇ ਘਰ ਨਾ ਮਿਲੇ।

ਇਸ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਦ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਰਹੇ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ, ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ

ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਮੀਦ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਲੋਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਢਾਈ ਘੰਟੇ ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਤਨੇਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 9 ਕਲਾਸਰੂਮ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਰੁਕ ਗਿਆ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜਾ

14 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭਮਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵੇਰਵੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ; ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੇ.ਪੀ.ਐਸ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਹਾਇਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਖੁਦ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚਲੇ ਗਹਿਰੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

1984 ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡੇ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣ ਗਈ।

ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ Bhai Sukhjinder Singh Brar ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। Punjab File ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਮੰਡਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਕਿਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ।

ਪੁਲਿਸ ਛਾਪੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਬਾਅ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਜਾਂ ਆਮ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ‘ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਉਸ ਸਮੂਹਿਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਲਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਰਗੇ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ — ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਉਹ ਪੱਖ ਹਨ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Kulwant Singh Nagoke: 11 ਜੂਨ 1982, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਦੀ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੰਥ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। Punjab File ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੋਣ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕੌਣ ਸਨ?

Bhai Sukhjinder Singh Brar ਪਿੰਡ ਜਭੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 14 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ?

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਲੇਬਲ ਦੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਤੱਥਾਂ ਵਜੋਂ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ “ਸ਼ਹੀਦ” ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। Punjab File ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਧਰਮ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।