ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੂਹਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ “ਮੀਤਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀ ਵਾਲਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਨਥਾਣੇ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਹਾਕੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ — ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਧ ਏਨਾ ਹੀ ਸਾਦਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਅੱਧ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਸੰਗਰੂਰ-ਬਰਨਾਲਾ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ
ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਈ 1965 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪੂਹਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਜਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮੁਖਤਿਆਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੋਖੀ ਸੀ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ — ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਜਗਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ “ਮੀਤਾ” ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ
ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਲਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਆਮ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ।
ਕਾਲਜ, ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੂਨ 1984
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਸਾਲ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕਾਈ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਝੰਜੋੜਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ — ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ 1984 ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿੱਜੀ ਸੱਟ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਪਲਬਧ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜੁਲਾਈ 1988 ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਥ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲਾ ਵੇਰਵਾ ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।
ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਲਗਾਅ ਸੀ।
1987: ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
1987 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਬੋਝ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪਏ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕੀ-ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ।
1988: ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ
1988 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1986 ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਧੜੇ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਐਡਹਾਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।
13 ਮਈ 1988 ਨੂੰ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਢਾਬੇ ਤੋਂ, ਚਾਹ ਪੀਂਦਿਆਂ, ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੰਗਪੁਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤਾ ਐਡਹਾਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹੀ ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਐਡਹਾਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ — ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ।
2 ਅਗਸਤ 1988: ਬਰ੍ਹਾੜ ਨੇੜੇ
2 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤਾ ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਗਰੂਰ-ਬਰਨਾਲਾ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਬਰ੍ਹਾੜ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਇਨਾਈਡ ਦਾ ਕੈਪਸੂਲ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 23 ਸਾਲ ਸੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 3 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ. ਕੇ.ਪੀ.ਐਸ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੰਗਰੂਰ-ਬਰਨਾਲਾ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਬਰ੍ਹਾੜ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਸ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਭੱਜ ਪਏ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਇਨਾਈਡ ਦਾ ਕੈਪਸੂਲ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਐਡਹਾਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਰਵੇ ਦਾ ਹੈ — ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ ਬੱਸ ਤੋਂ ਉਤਰਨ, ਰੁਕਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਧਾ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਏਨੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੱਦਾਂ
ਅਜੀਤ ਦੀ ਉਸੇ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤਾ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਕਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੰਤਰੀ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ — ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 2 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਦੇ ਚੱਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਆਂਇਕ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ।
ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਰੰਟੀ ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਥਾਈਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ — ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਪਰਖੇ ਗਏ, ਪਰ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕੇਸ ਇਸੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਏ ਪਰ ਨਿਆਂਇਕ ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਪੜਾਅ ਕਦੇ ਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਿਸਾਬ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੈ — 26 ਮਈ 1965 ਤੋਂ 2 ਅਗਸਤ 1988, ਯਾਨੀ ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੋ ਮਹੀਨੇ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਆਖ਼ਰੀ ਡੇਢ ਸਾਲ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਭਾਈ ਲਵਸ਼ਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ (3 ਅਗਸਤ 1988) ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
