ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਲਵੇਹੜਾ ਵਿੱਚ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਤਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਂ ਦੋਆਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਵਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
5 ਜੁਲਾਈ 1984 ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਕਸਦ ਜੂਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣਾ ਸੀ।
ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਮ ਯਾਤਰੀ ਵੀ ਸਨ
ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੈੱਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 264 ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਯਾਤਰੀ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣ ਉੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਰਜ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰੋਸ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰਨਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਲੇ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਆਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਲੋਕ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਗਵਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਮਲਾ ਜਾਂਚ, ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਤੇ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
20 ਜਨਵਰੀ 1986 ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ 1984 ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਦੋ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਚਾਰ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਏਐੱਨਆਈ ਦੀ ਬਾਅਦਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਲਾਗਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨੂੰ ਬਰੀ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਆਂਇਕ ਨਤੀਜਾ ਵੱਖਰਾ ਰਿਹਾ।
ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦਲਾ ਪੜਾਅ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜੇਲ੍ਹ-ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਮਿਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਗਨ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
1990 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਭਾਈ ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਲਾਗਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਸਨ।
25 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰਿਵਾਰ
25 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਛੱਡ ਗਏ।
ਬਾਅਦਲੀ ਖ਼ਬਰ-ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਅ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰੀਅਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਥਾਂ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
