ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕਬਰਵਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 1945 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਬਾਪ-ਦਾਦੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਘਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ — ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਤਾਰੀਖ਼ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਿਰਾਸਤ, ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਸਰੋਤ ਪਿੰਡ ਕਬਰਵਾਲਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: 1990 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 7 ਨਵੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹੇਠ ਦਰਜ ਮਿਲੇਗਾ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਦਰਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਤੇ ਕਬਰਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸਦਰਵਾਲਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਚਾਨਣ ਕੌਰ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਨ। ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਕਤ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ
ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ “ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰੋ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਲੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਦਿਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰੇ।
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਸੁਭਾਅ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਭਗੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸਨ। ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਦੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲ ਵਸੇ। ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪੁੱਤਰ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀ।
ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਜੋ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਰ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ।
ਜੂਨ 1984: ਸਰਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਂਪ ਤੱਕ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਧਿਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। 2 ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ “ਜੋਧਪੁਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ” ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।
ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ 1985 ਦੀ ਚਿੱਠੀ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 6 ਮਾਰਚ 1985 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਸੀ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਬੜੀ ਵਿਹਾਰਕ ਹਦਾਇਤ ਸੀ — ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੋਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਉਣਾ।
ਇਸ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਪਿਆ ਹੈ: ਪਿਓ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖੇਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਦਾ ਹਾਲ
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਆ ਪਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਦੇਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਬੜੀ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ।
ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
ਇਹ ਪਾਸਾ ਅਕਸਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਮਰਦ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਔਰਤ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਖੇਤ, ਬੱਚੇ, ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ — ਚਾਰੇ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੌਰ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਵਰੀ 1988 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 133 ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ: ਜੋਧਪੁਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਕੜੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 6 ਮਾਰਚ 1989 ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਜਨਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਨਵਰੀ 1988 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਗੱਲ ਹਰ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ।
ਪਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਿੱਛਾ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਗੇੜੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਆਂਢੀ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘਰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਪੱਤਰੀਆ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਘਰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਤਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੁਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ ਸੀ — ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ, ਫਿਰ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਬਿਨਾਂ-ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਫਿਰ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਘਰ ਛੱਡਣਾ।
4 ਅਤੇ 5 ਅਗਸਤ 1990: ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 4 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਲੱਖੇਵਾਲੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਹੱਥੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਯਾਨੀ 5 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਵਜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਕਬਰਵਾਲਾ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ।
ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਦਾ ਏਰੀਆ ਕਮਾਂਡਰ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੋਕਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਹ ਦੋ ਬਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ; ਦੂਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨੇ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੀ ਇਹ ਅਣਹੋਂਦ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣੀ।
7 ਅਗਸਤ 1990: ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 7 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਚੁਗਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਵੱਲੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਫੁੱਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਜਾ ਕੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ। ਦੂਜਾ, ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੋ ਉਲਟ ਬਿਆਨ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਂਚ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ:
- 4 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
- ਜੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
- ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ।
- ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਜਾਂ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
- ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੀ ਸੀ।
- ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੀ ਸੀ।
ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ 1945 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਚਿੱਠੀਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਗੇੜੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟਦੇ ਘਰ ਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੀਮਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਭਰਦੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦਸਤਾਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭੋਗ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਜੀ।
