ਮਾਰਚ 1989 ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਦਰਵਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਸਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 13 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਲੇਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।
ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਦਰਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਦਰਜ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤ ਯਾਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਸਦਰਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਪਿੰਡ ਨਵਾਂ ਕਾਹਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਜੜ ਕੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸਦਰਵਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਬਚਨ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
ਇੱਕ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਜਨਮ ਸਾਲ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੰਮ-ਕਾਰ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਪਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਅਧੂਰਾਪਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਰਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼-ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ।
1988: ਚੌਂਕ ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੋੜ
1988 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਚੌਂਕ ਮਹਿਤਾ ਵੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਈ। ਘਰਦੇ ਚੌਂਕ ਮਹਿਤਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚੁਣ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਯਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਬਸ ਲਾਵਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ — ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ।
ਮਾਰਚ 1989: ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਤਹਿ
ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਬਣੀ, ਤਾਂ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਖ਼ਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ — ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਘਰ ਰਹੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਨਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ।
ਪਰ ਵਾਪਸੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਹਰ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਮਾਰਚ 1989 ਵਿੱਚ, ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਘਰ ਆਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਰਤਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ–ਜ਼ੀਰਾ ਦਾ ਦੌਰ
ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰਿਹਾ।
ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰਜ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ, ਚਲਾਨ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਮਲੋਟ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕਬਰਵਾਲਾ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇੱਕਪਾਸੜ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵੇਰਵਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਗੋਰਾ, ਭਾਈ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ, ਭਾਈ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਸੰਤੂਵਾਲਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਰੱਤਾ ਖੇੜਾ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੌਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1989 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1990 ਤੱਕ — ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸਾਲ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਵਾਨੀ ਸੀ।
13 ਅਗਸਤ 1990: ਬਹਿਲੇਵਾਲਾ ਦੀ ਘਟਨਾ
13 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਰੱਤਾ ਖੇੜਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਲੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਸੇਮ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਸ ਰਾਤ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸਰੋਤ ਖ਼ੁਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਾਰਨ ਘਿਰੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ, ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਧਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲੰਮਾ ਚੱਲਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ।
ਅਧੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਹਵਾਲਾ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਜਾਂ ਲਾਸ਼ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬੀਤੀ, ਸਸਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਰਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਇਹ ਚੁੱਪ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ — ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਸਕੇ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਲਤ ਇਹੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 21 ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਦੋਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਏ ਹਨ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਦਰਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਦਰਜ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਇਆ ਪਰਿਵਾਰ, 1988 ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਤਹਿ, ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ 13 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਜ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
