15 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਜੀਠਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੇ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਦੋਂ ਆਪ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਦੇਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਇਨਸਾਫ਼ (Ensaaf) ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚੱਚੋਵਾਲੀ ਦਾ ਘਰ
ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਨਵੰਬਰ 1970 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਜੀਠਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਚੋਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤ ‘ਪਹਿਲਵਾਨ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਾ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਫ਼ੌਜੀ’ ਜੁੜਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਬੀਬੀ ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਗੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖਾਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ ਘਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਪੜ੍ਹਾਈ: ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ, ਆਖ਼ਰੀ ਜਮਾਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ
ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਭੰਗਾਲੀ ਕਲਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜੈਂਤੀਪੁਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਲਈ ਵੇਰਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦਿੱਤਾ।
ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ — ਸਕੂਲ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰਹਿਤ
ਵੇਰਕਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤਨੇਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਾਬੰਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬਿਬੇਕ ਦੀ ਰਹਿਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਸਰਬਲੋਹ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਛਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੱਕ ਇਹ ਮਰਿਆਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਬੀ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਸਨ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਰਕਾ ਵਾਲੇ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਲੇ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।
ਦਸੰਬਰ 1988: ਰਾਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਦਸੰਬਰ 1988 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਚੱਚੋਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਘਰੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ 1992 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕਤਲ ਕੇਸ ਪਾਏ ਗਏ — ਰਸੂਲਪੁਰ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਲਹਿਰਕਾ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ, ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਥੂਨੰਗਲ, ਫਿਰ ਅਜਨਾਲਾ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ। ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਨਾਲ, ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਈ।
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਨਵਾਂ ਵਾਰੰਟ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ
ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਝੂਠਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਟਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥਾਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਧਿਰ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸ਼ਤੀਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਸ ਪੜਾਅ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਮਿਆਦਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਲੜੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਦਰਜ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ 1990 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ਵਾਰ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1991 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਪਿੰਡ ਵੇਰਕਾ ਦੀ ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਵੇਰਕਾ ਉਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ ਸਨ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਮਸਾਂ ਡੇਢ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ।
ਦੋਸ਼, ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜੀਠਾ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਦੋ ਹਮਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਜਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਘਾਟਾ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
1992: ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨ 1992 ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲੰਘ ਰਹੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮਜੀਠਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਚੱਲਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਲਾਜ ਦਾ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੁਲਿਸ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦਾ 15 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਥ ਹੈ।
15 ਅਗਸਤ 1992
ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਸਕੂਟਰ ’ਤੇ ਮਜੀਠਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਮਕਸਦ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਣਾ ਅਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਥੀ ਇਨਾਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਰਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਵਿਛਾਏ ਜਾਲ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਹੱਥੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਸਾਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਚੱਚੋਵਾਲੀ ਦੇ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਸ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 15 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਮਜੀਠਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰਿਓਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਦੇ ਗਵਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜੱਜ ਜਾਂ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਹੱਤਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਧਿਰ ਵਜੋਂ ਮਜੀਠਾ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਿੰਡ, ਤਾਰੀਖ਼, ਥਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾ ਮੋੜੇ ਜਾਣ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਦੇਹ ਜੋ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਈ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਲਾ ਮੰਦਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਇਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਆਪ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦੀਦਾਰ ਆਪ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ।
ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ
29 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਨੂੰ, ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਅਜਿਹੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦਰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਆਵਜ਼ਾ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਰਵਾਈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਹਨ — 1988 ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, 1992 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਨਿਹੱਥੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨਾ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਮੋੜਨਾ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਨਿਆਂਇਕ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਰੰਟੀ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ। ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। 15 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। 1988 ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਤਿੰਨ ਕਤਲ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? 1992 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਕਿਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਿਆ? 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੋਈ ਜਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਕੀ ਇਸ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਹੋਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਕਿ ਚੱਚੋਵਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਘਰ ਦਾ ਮੁੰਡਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਚੁਕਾਈ।
ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ: ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ 1984 Tribute ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਵੇਰਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵੱਖਰੇ ਦਰਜ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।
