ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਣਾ ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗਾਮਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਰੁਤਬੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸਾਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ 18 ਅਗਸਤ 1993 ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਮਹਿਣਾ ਮੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਸਾਲ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੀਬੀ ਚਰਨ ਕੌਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ। ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।
ਪਿਤਾ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਤੰਗ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਮਾਤਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਈ ਗਾਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਦੋਸਤੀ
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਥੀ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਮੋੜ ਵੀ ਇਸੇ ਦੋਸਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਵੱਲ ਮੋੜ
ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਹ ਵਧੀਕੀਆਂ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰਜ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਾਂਝ ਬਾਰੇ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਵਿਛੋੜਾ: ਦੋ ਇੰਦਰਾਜ, ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ
ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਇੰਦਰਾਜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 18 ਅਗਸਤ 1993 ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟਾ ਨਾਲ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਹਿਣਾ ਮੱਲੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਹਲ ਅਤੇ ਠੱਠੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ‘ਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਨਾਕਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 22 ਜੁਲਾਈ 1990 ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦੋਹਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਵੇਰਵੇ ਰਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ।
ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਯਾਦ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਪਿੰਡ ਮਹਿਣਾ ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗਾਮਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ‘ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਇਹ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ, ਹਾਲਾਤ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਣ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਜਿਹਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਈ ਸਵਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਰੀਖ਼, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਸਰੋਤ
ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗਾਮਾ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ (ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ)
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟਾ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਸ਼ਹੀਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੂਚੀ
