ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਮਾਲਸਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਜਾ — ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ-ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਨਵੰਬਰ 1964 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਭੁੱਟਰ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਸਮਾਲਸਰ, ਤਹਿਸੀਲ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, ਬੀਬੀ ਕੁਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀ ਸੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਲਸਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਪਿੰਡ ਰੋਡੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ — ਅਜਿਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨਿਬੇੜਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰੋਡੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਇਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਨ।
ਮਾਰਚ 1984: ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਮਾਰਚ 1984 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਜੀਤਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਉਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉੱਨੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ — ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜੇਲ੍ਹ, ਫਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ — ਸਿਰਫ਼ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ।
1986: ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਮਹਿਰੋਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਰਹੀ। 23 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਥਾਣੇ ਲੈ ਕੇ ਗਈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਅਦਾਲਤੀ ਅਪੀਲ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ।
10 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਰੋਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਟਾਈਫ਼ਾਈਡ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ ਵੀ ਸਨ। ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ੋਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਿਹਾ ਹੋਏ।
ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵੇ-ਸਹਿਤ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨ 1990 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਪੁੱਜੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
20 ਅਗਸਤ 1991: ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ
20 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਜੂਲੀਓ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਰਿਬੇਰੋ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ-ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਰਿਬੇਰੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਪਰ ਬਚ ਗਏ; ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਰਹੇ। ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤੇ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਧਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਲੱਗੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਮਾਲਸਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਵਸਿਆ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ-ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।
ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੀ, ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰੋਮਾਨੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ-ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਦੂਤ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਹਾ। ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਫੜੇ ਗਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਇੱਥੇ ਹਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਜਾਂ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੁੱਜੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ — ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਸਮਾਲਸਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਧੜਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਲੰਬੀ ਹਿਰਾਸਤ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਦਬਾਅ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਦਰਜ ਸਵਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਯਾਦ
8 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਮਾਲਸਰ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਬਾਬਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਸਰਦਾਰ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਰਕਰ ਪੁੱਜੇ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਲਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਾਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਲਈ ਹੈ — ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
