ਅਜਨਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਵਿੱਚ 1964 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਬਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈਆਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕੋਲੇਵਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੇ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਲੇਖ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਸਨ। ਛੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਬੀਬੀ ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ, ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਸਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਠੀਆਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੱਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਜੂਨ 1984
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 1983 ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਰਹੇ, ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਬਾਣਾ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਉਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਕੋਲੇਵਾਲ ਦੇ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪ ਕਬੂਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਥਾਵਾਂ, ਕਿਸਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ 40,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆਉਣ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ: ਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ, ਮਿਲਣ ਆਈ ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
23 ਅਕਤੂਬਰ 1987
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੇਵਾਲ ਅਤੇ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਕੋਲੇਵਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ, ਖਿਆਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਲੋਪੋਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਅਜਨਾਲਾ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਜਿਊਂਦੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅੱਠ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਹ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਘੇਰੇ ਦਾ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰਕ-ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਇਨਸਾਫ਼ (Ensaaf) ਦੇ ਡਾਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਕੌਲੋਵਾਲ (ਅਜਨਾਲਾ) ਦੇ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 21) ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 26–27) ਦੀਆਂ ਦੋ ਐਂਟਰੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਜਨਾਲਾ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਂ, ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਇਹ ਐਂਟਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਜੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਡਾਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ (23 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ, ਫਿਰ ਅੱਠ ਦਿਨ ਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਸਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇਵਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖੋਹਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਸੇ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਯਾਦ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਦੇ ਘੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
