ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਉਰਫ਼ ਦਸੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਰਹਿਣੀ
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਬਚਨ ਕੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਏ; ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ।
ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਟਕਸਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।
1984 ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਵਧਿਆ। ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਲਗਭਗ 1987 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਥਾਂਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ। ਥਾਂਦੇ ਨੇੜਲਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ
ਭਾਈ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਥਾਂਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮਈ 1988 ਦੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਥਾਂਦੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਇਸੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜੀਵਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ, ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਨਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਮੱਖੂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
1990 ਵਿੱਚ ਬਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦੇ ਹੀ ਭਾਈ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ; ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਂਝ ਅੰਤਿਮ ਟਕਰਾਅ ਤੱਕ ਰਹੀ।
26 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ
26 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਘੁੱਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਕਰ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਪਰ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਖੇਤੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਵੀ ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
