Bhai Rashpal Singh Chhandra: (1965-1992)

Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। Bhai Rashpal Singh Chhandra (ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾਰਾ) ਦਾ ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1980ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਔਖੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ, ਡਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਹੰਢਾਇਆ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ 1965 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਤੱਕ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਚਿਲੌਲੀ (Chilauli) ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਅਸਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਘਰ ਵਾਂਗ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁਪਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੱਸ ਸਕੇ।

ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਮਾਤਾ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਦਿਨ ਕੱਟਣੇ ਪਏ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਧੀ-ਪੁੱਤ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

1989 ਦੀ ਨੂਰਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ

1989 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਖ਼ਬਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਨੂਰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਵੀ ਸਨ।

ਬਿਰਧ ਮਾਪੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮਪੁਰਾ ਦੀ ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਵ-ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਗਏ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ

ਵਿਆਹ ਮਗਰੋਂ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਚੰਦਾਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹਫ਼ਤੇ ਅੰਦਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਫ਼ੋਨ ਤੋਂ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹਿਲਜੁਲ ਨਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ੋਰਸ ਪਿੰਡ ਕਾਹੋਰੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਕਸੂਰ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਬੂਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ — ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ

ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਨਾਲ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਟਾਣੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮਿਲੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਢੋਲ ਮਾਜਰੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਕਾ ਲੱਗਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਪ ਮੋੜਨ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਪਵੇ। ਨਾਕੇ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੀਪ ਰੋਕ ਲਈ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਲੌਦ ਚੌਕੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

ਚੌਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਥਰੂਮ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉੱਪਰ ਗਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਚੌਕੀ ਦੇ ਪਿੱਛਿਓਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਮੌਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਕੇ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

1992 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੌਰ

ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵੀ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। 1992 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀਸ਼ਾ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਗਿੱਲ ਨਾਕੇ ਨੇੜਿਓਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਜਿਪਸੀ ਨੇ ਪਿੱਛਿਓਂ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਈਕਲ ਟੱਕਰ ਮਾਰਿਆ। ਘਿਰ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀਸ਼ਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਟਿਕਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੋਈ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ Bhai Rashpal Singh Chhandra ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਘਾਟਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦਰਦ ਸੀ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਣਪਛਾਤੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਇੱਕ ਬੇਕਸੂਰ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਬੂਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। Punjab File ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਿਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਦੌਰ ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਔਖੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਯਤਨ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Rashpal Singh Chhandra ਦੀ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Surjeet Singh Behla: Punjab Historical Biography 7 ਜੂਨ 1992, ਜੋ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਦਰਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

Bhai Rashpal Singh Chhandra ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੂਨ 1984 ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ Punjab File ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਤਾਂ ਜੋ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਯਾਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਭਾਈਚਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਇੱਥੇ ਸਰੋਤ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

“ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਧਰਮ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।