Bhai Surinder Singh Shinder: ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਛੋੜਾ 17 ਜੂਨ 1989

Bhai Surinder Singh Shinder ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਰਿਵਾਰ, 1984 ਦਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ।

ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿੰਦਰ (Bhai Surinder Singh Shinder) ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਦੌਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੰਢਾਈ ਪੀੜਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿੰਦਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ “ਛਿੰਦਾ” ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਦਾ ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਨਕੋਦਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (S.P.) ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਿੰਦਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਕਾਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਵਾਹ (1982)

1982 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅੰਦੋਲਨ। ਫਗਵਾੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸੇਵਾਮੁਕਤ S.P. ਸਰਦਾਰ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਥਾਨਕ ਥਾਣੇਦਾਰ ASI ਸ਼ਰਦਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ, ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰੀ। ASI ਸ਼ਰਦਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ASI ਸ਼ਰਦਾ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਿੰਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਉਸੇ ਸਾਲ ਸ਼ਿੰਦਰ ਟੋਰਾਂਟੋ, ਕੈਨੇਡਾ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

1984 ਦਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ

ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ (NSA) ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ, ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ, ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਤੱਕ ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਵਰਗੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। 1984 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ (1986-1988)

1986-87 ਦੌਰਾਨ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਹਰ ਘੱਟ ਪਹੁੰਚਣ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ Bhai Surinder Singh Shinder ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਗੜੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦਰ ਦਾ ਨਾਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁਝ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਫਗਵਾੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਸੂਹੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਾਏ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਮਾ ਕਾਂਤ ਜਲੋਟਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫਗਵਾੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿੰਦਰ ਕੈਨੇਡਾ ਪਰਤ ਗਏ।

ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵਧਦਾ ਦਬਾਅ (1988-1989)

Bhai Surinder Singh Shinder ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਜਨਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਇਸ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਕਿ ਉਹ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਕਲੀ ਵੀਜ਼ਾ ਮੋਹਰਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਭਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਕਰਵਾਈ।

ਫਰਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਥਾਣੇਦਾਰ ASI ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘੇਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ASI ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ S.S.P. ਸਵਰਨ ਘੋਟਣਾ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

ਉਹ ਅਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਾਰਚ 1989 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ASI ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ।

Bhai Surinder Singh Shinder ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ — ਟਾਈਮਲਾਈਨ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜਾ

ਅੰਤਿਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੇਰਵੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿੰਦਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਾ (ਉਰਫ਼ ਰੂਪੀ) ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਰੂਪੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ।

ਰੂਪੀ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੱਕ “ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ” ਬਿਨਾਂ ਹਥਿਆਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਰੁੜਕਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ S.S.P. ਸਵਰਨ ਘੋਟਣਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਿੰਦਰ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦਰ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਢਵਾਈ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। 17 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟੇਜਡ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ Bhai Surinder Singh Shinder ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਸੂਤਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਛਾਣ-ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ S.S.P. ਸਵਰਨ ਘੋਟਣਾ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਰੂਪੀ ਦੇ ਮੁਖਬਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਪਿਆ। ਰੂਪੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1989 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Surinder Singh Shinder ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੌਰ ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਰਾਜੀ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। Punjab File ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ।

ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧੋਖੇ, ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਸਟੇਜਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਨਿਪਟਾਰਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਣਸੁਲਝੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

Bhai Surinder Singh Shinder ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਭਵਿੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸ਼ਿੰਦਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Guljar Singh: Punjab 1988 Human Rights Biography — ਜੋ ਉਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਜੀਵਨੀ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Surinder Singh Shinder ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਗੁਆਏ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਜਮ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਾਂਭਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਾ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਣ ਸਨ?

Bhai Surinder Singh Shinder ਨਕੋਦਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡਾ-ਵਸੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜੋ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ?

Bhai Surinder Singh Shinder ਬਾਰੇ ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੋਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਵੇਰਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

“ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਧਰਮ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।