Bhai Guljar Singh: Punjab 1988 Human Rights Biography
Bhai Guljar Singh urf Baba Mehtab Singh ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨੀ: Punjab 1980s, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, due process ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ documentary ਲੇਖ।
ਭਾਈ ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਭਾਈ ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ documentary ਯਤਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
1978 ਦੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, 1984 ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ due process, ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, Bhai Guljar Singh ਦਾ ਜਨਮ 20 ਜਨਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇਬਾਨ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਘਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਕਠਿਨ ਮੋੜ ਵੇਖਣੇ ਪੈਣਗੇ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ
ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ, Bhai Guljar Singh ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10ਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ athletics, ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਨਿੱਤਨੇਮ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4 ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ
1984 ਦੀ ਜੂਨ ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ Bhai Guljar Singh ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਡੂੰਘੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜਥੇਬੰਦਕ ਸੰਬੰਧ — ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, Bhai Guljar Singh ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ Bhindranwala Tigers Force of Khalistan (BTFK) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ Khalistan Liberation Force (KLF) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਚਰਚਿਤ ਨਾਵਾਂ — ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾਹਮਾ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੱਛਲ — ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਸਰਹੱਦ-ਪਾਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ Punjab File ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਸਾ — ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ
ਪੰਥਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ Bhai Guljar Singh ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੋਲਦੇ, ਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ। ਉਹ ਚੋਰੀ-ਡਕੈਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
ਇੱਕ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਲਣ ਜੋਗੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦਾਅਵੇ
ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਥਾਣੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਯਾਦਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਟਾਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯਾਦਾਂ Article 21, due process, ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਅਤੇ custody ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।
1 ਮਈ 1988 — ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, 1 ਮਈ 1988 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁਠਿਆਂਵਾਲੀ ਵਿਖੇ Bhai Guljar Singh ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। Punjab File ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ 10 ਮਈ 1988 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਇਬਾਨ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰੰਤ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਜਾਂ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਸ਼ਬਦ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ।
ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ
ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ, Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਮਗਰੋਂ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਚੱਲ ਵਸੇ। ਅੱਜ ਮਾਤਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਪੱਖ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਿਆ, ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿਆ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨਜ਼ਰੀਆ
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ Article 21, due process, arrest procedure, custody ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਰ ਜਾਨ ਦੀ ਹਾਨੀ — ਚਾਹੇ ਉਹ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਵੇ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨੌਜਵਾਨ — ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਖਾਂਤ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨੂੰ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਵਜੋਂ।
ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪਾਸਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਰਦਨਾਕ ਦੌਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਮ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਮੱਸਿਆ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਹਿੰਸਾ, ਡਰ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਾਕਾਮੀਆਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ Sant Sipahi (ਫ਼ਰਵਰੀ 1992) ਅਤੇ Shamsheer-E-Dast (ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 2008) ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਬਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਿਮ ਟਿੱਪਣੀ
Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
You May Also Like: Bhai Surinder Singh Sodhi
6. FAQs
1. ਭਾਈ ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਕੌਣ ਸਨ?
ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇਬਾਨ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
2. Bhai Guljar Singh ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਹੜੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ 1984tribute.com ਉੱਤੇ ਉਪਲਬਧ public source material ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ (Sant Sipahi, Shamsheer-E-Dast) ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
3. ਕੀ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰੋਤ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਦਾਅਵੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
4. ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ Article 21, due process, custody ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
5. Punjab File ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ?
Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ, documentary ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ।
7. Final Disclaimer
ਇਹ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ public source material, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ documentary style ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ/ਸੰਸਥਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਮਰਥਨ ਜਾਂ ਮਹਿਮਾ-ਗਾਇਨ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜਾਂ ਅਣਪੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
8. Author Bio
✍️ About the Author – Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa is an Ireland-based writer, documentary creator, and founder of punjabfile.org/. Punjab File documents Punjabi culture, Sikh history, human stories, and historical memory through factual, compassionate, and balanced documentary content.
#PunjabFile #BhaiGuljarSingh #BabaMehtabSingh #PunjabHistory #SikhHistory #HumanRights #Article21 #PunjabBiography #IbanKalan #Amritsar #Punjab1988 #DocumentaryWriting #PanjabiArticle #HistoricalMemory #DueProcess