Bhai Gurmej Singh Dilwan: 1986 Punjab Historical Biography

Bhai Gurmej Singh Dilwan ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ, 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ।

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ (Bhai Gurmej Singh Dilwan) ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 24 ਜੂਨ 1986 ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜੀਵਨ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ {Bhai Gurmej Singh Dilwan}

ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਪਿਆਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਭਰਾ — ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ — ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ, ਬੀਬੀ ਰਾਣੀ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ, ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਧਨੀਪੁਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।

ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਮੋੜ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਸੰਗਠਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਕਰੀਰਾਂ ਸੁਣਨ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਚੰਗਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਰਫਿਉ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰਸਤਿਓਂ 8 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।

ਕਰਫਿਉ ਹਟਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ, ਭਾਈ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਰ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਰਜਨਪੁਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਲਏ। ਮਾਤਾ ਪਿਆਰ ਕੌਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਰਕਮ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ

ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁਜਾਲਾ, ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ, ਮਦਨ ਲਾਲ ਕੱਡੀਆਂ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਨਾਲ ਹੋਈ।

26 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਕਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ। ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ ਖੰਭੇ ਵੱਲ ਵਧੇ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਝੰਡੇ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਝੰਡਾ ਨਾ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਚੱਲੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਭਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤੇ।

ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ

• ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲੀ ਸੂਰਮਾ ਮਹਿਲਾਂ, ਧਾਰੋਵਾਲੀ, ਵੰਡਾਲਾ ਗੁਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਵਾਨ ਦੇ ਕਈ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਥੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ।
• 27 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ, ਰੇਸ਼ਮ ਲਾਲ ਬੈਰਾਗੀ ਵੜਪਾਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਲਾ ਵੜਪਾਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
• 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ ਕੇ ਤਤਕਾਲੀ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਉਂਕੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।
• ਪਿੰਡ ਵੰਡਾਲਾ ਭੰਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਪਰਤਦਿਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਭਾਈ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟੁੱਗਲਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਪੁਲਿਸ ਨਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਦੀ ਨਾਕੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਿੰਘ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

24 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ, ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ‘ਚਾਚਾ’, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੰਜ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਕਾਲੀ ਬਾਹਮਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ‘ਤੇ ਰੁਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਅਤੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਦੀ ਭਾਰੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨੇ ਥਾਂ ਘੇਰ ਲਈ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਐੱਸ.ਪੀ.) ਸੁਮੇਧ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨੇ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਕੀਤੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਸਦਰ ਥਾਣੇ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੇਹਾਂ ਸੰਗਤ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਗਈ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੂਨ 1984 ਮਗਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਈ। ਹਿਰਾਸਤੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵੀ ਗਈਆਂ।

ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ। ਨਿਆਂ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਬਕਾਇਆ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਗਾਰ

ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

24 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਕਾਲੀ ਬਾਹਮਣੀ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪਿੰਡ ਦਿਲਵਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਮਾਰਚ 1987 ਦੇ ਇੱਕ ਧਰਨੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 24 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਕ੍ਰਮ ਪੱਖੋਂ ਗਲਤ ਮੰਨਦਿਆਂ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।