ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 21 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ। ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਚੌਵੀ ਸਾਲ। ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰੋਪੜ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਤੋਂ ਥਾਣੇ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੌਰ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਥਕ ਰਸਾਲੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦੇ ਮਈ 1992 ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਉਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ
ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1965 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਕੌਲਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰਾਮਦਾਸ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗਿਆਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ — ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ। ਜਨਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੋਪੜ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀ.ਏ. ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੇ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਣੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰੋਪੜ ਦੇ ਦਿਨ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜੇਲ੍ਹ
ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ, ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਚੌਦਾਂ ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਸਾਲ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਗੱਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਵੱਖਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ: ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਜ਼ਮਾਨਤ ਨੇ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਥਾਣੇ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਚ.ਓ. ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਇਸ ਤੰਗੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਬੀਹਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਭਾਈ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਜਾਂ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਇੱਥੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਜੜੇ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
21 ਅਗਸਤ 1989
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 21 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1990 ਅੰਕ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨਰਿਆਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਹ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਛਪਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ; ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋੜ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਨੇਡ ਸੁੱਟੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਵੇਰਵਾ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪੜਾਅ ਹੈ — ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਜੇਲ੍ਹ, ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ — ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ਮੁਲਜ਼ਮ ਦਾ ਹੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਥਾਣੇ ਦੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਰਾਹ ਹੈ — ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਰੀ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਬੀਹਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਮਈ 1992 ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ — ਨਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਸਾਲ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਨਾ 21 ਅਗਸਤ 1989 ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ — ਤਾਂ ਜੋ ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
