21 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨਰਿਆਲ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਪਿੰਡ ਬੀਹਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕਾ ‘ਰਾਣਾ ਬੀਹਲਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੌਰ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਥਕ ਰਸਾਲੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1990 ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ 1984 ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਬੀਹਲਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੀਹਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਨੀਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਜਨਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 24 ਤੋਂ 26 ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਣਵਿਆਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਡਾਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਘੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਬੀਹਲਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।
ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸਟੇਅਰਿੰਗ
ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇ। ਖੇਡ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਭਾਮ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੇ ਸਪੋਰਟਸ ਵਿੰਗ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ।
ਖੇਡ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੱਕ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਡਰਾਈਵਰ ਬਣੇ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਡਰਾਈਵਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੰਗੀ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸੇ ਖੇਡ-ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਥਾਣੇ ਅਤੇ ਮੋੜ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਉਹੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ; ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਥਾਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
ਸੰਘਰਸ਼ਕਾਲ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਏਰੀਆ ਕਮਾਂਡਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ, ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ; ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਫੜਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ।
21 ਅਗਸਤ 1989: ਚੱਕ ਨਰਿਆਲ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 21 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨਰਿਆਲ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਇਲਾਕੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਹ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ (ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼.) ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ: ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਦਸ ਘੰਟੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਵੇਰਵਾ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਸਰਕਾਰੀ ਧਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਹੈ — ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ — ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜੁਰਮ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ।
ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਨੇ ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ — ਹਰ ਪਾਸੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਬੀਹਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੌਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਦਸੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਛਾਪਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ — ਨਾ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਨਾ ਚੱਕ ਨਰਿਆਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ — ਤਾਂ ਜੋ ਬੀਹਲਾ ਦੇ ਇਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
