Bhai Binderjit Singh Dunneke ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ, 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, 1988 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ।
1969 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੁੰਨੇਕੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ (Bhai Binderjit Singh Dunneke) ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਅਸਰ ਅਤੇ 25 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦਿਸ਼ਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਬਦਲ ਗਈ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਆਮ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜੀ ਹੈ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਸਰਦਾਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੁੰਨੇਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਘੋੜੇਵਾਲ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੋਗਾ ਦੇ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਭਾਂਡੇ ਹਟਾ ਕੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਟੋਕਣ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਮਾਤਾ, ਸਿੰਘ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।” ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ।
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ
ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਵੀ ਰੁਚਿਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਜੂਨ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Bhai Binderjit Singh Dunneke ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘ ਵਾਲਾ (ਜੋ 1988 ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ), ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਕੋਡ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁੱਢਸਿੰਘਵਾਲਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਪਤ ਪਛਾਣ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਕੂਲੀ ਜੀਵਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨਿੱਘਾ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ।
ਜਿਹੜੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਇੰਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਗਾ ਦੇ CIA ਸਟਾਫ਼ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਹੱਥ ਮੰਨਿਆ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ।
1 ਨਵੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਘਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਰ ਛਾਪੇ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮਰਦ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 1969 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਦੁੰਨੇਕੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ |
| ਲਗਭਗ 1978 | ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ | ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ |
| 1980ਵਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ | ਪੜ੍ਹਾਈ | ਘੋੜੇਵਾਲ ਤੇ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਫਿਰ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ |
| ਜੂਨ 1984 | ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ | ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਮਗਰੋਂ ਜੀਵਨ-ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ |
| 1984 ਮਗਰੋਂ | ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ | ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਕੋਡ ਨਾਂ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ |
| 1 ਨਵੰਬਰ 1987 | ਘਰ ਤੇ ਛਾਪਾ | ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਛਾਪਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣਾ |
| ਲਗਭਗ ਜੂਨ 1988 ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ | ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ | ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 15 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪੇ ਘੱਲ ਕਲਾਂ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ |
| 25 ਜੂਨ 1988 | ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ | ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ |
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਘਰ ਇਕੱਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਘਰ ਆਏ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸੁੰਦਰ ਗੁਟਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਹੰਝੂ ਨਾ ਵਹਾਉਣ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੁਰੰਤ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਹੀ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ।
ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਘੱਲ ਕਲਾਂ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 25 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁੱਢਸਿੰਘਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 26 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁੱਢਸਿੰਘਵਾਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਅਲਿਆਸ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ ਛਾਪਿਆ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਘੱਲ ਕਲਾਂ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 25 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। 28 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਰਿਹਾਈ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੱਡਬੀਤੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਾਣੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੂ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਡਬੀਤੀ ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਰਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਗਵਾਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਦਰਦ, ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਦ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ, ਡਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਛੋੜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਨਾ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਗੁਆਚੀ ਜਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ ਕੌਣ ਸਨ?
ਭਾਈ ਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁੰਨੇਕੇ (Bhai Binderjit Singh Dunneke) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੁੰਨੇਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੂ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਾਣੇ ਗਏ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਕਦੋਂ ਆਇਆ?
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਦਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?
25 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
