Bhai Gurdev Singh Debu: Historical Biography (1961–1987)
Bhai Gurdev Singh Debu ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਧੀਰਪੁਰ ਤੋਂ 3 ਜੁਲਾਈ 1987 ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ।
ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤੀ ਦਰਜ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। Bhai Gurdev Singh Debu ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਂ ਹੈ — ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦਹਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਉਸ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। 1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਖ਼ੂਨੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਡੂੰਘਾ ਰੋਸ ਲੈ ਗਈ। ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਵੱਡਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇਬੂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜੁਲਾਈ 1961 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧੀਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਗਿਆਨ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਧੀਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਪੁਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਕੂਲ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ।
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ
1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਘਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਣ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਕਿ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਰ ਪੰਥ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਘਟੀ ਨਹੀਂ।
ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਥਕ ਸਰਗਰਮੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।
Bhai Gurdev Singh Debu ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ
26 ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ 1983 ਤੱਕ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਂਪ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਮਗਰੋਂ Bhai Gurdev Singh Debu ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2 ਮਾਰਚ 1984 ਨੂੰ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਹਲਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਈ। ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭੈਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਘਰ ਪਰਤੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।
ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੱਗੀ। ਇਹੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਰੇਲ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਵਧਣ ’ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਵਾਪਸੀ ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ਰ ਕਰਵਾਈ।
ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ, ਭਾਈ ਮੱਥਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾੜ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਕਰੂਲੀ ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਸਮਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। Punjab File ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ।
ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ-ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ, ਧਰਮ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਕਹਿਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 15 ਜੁਲਾਈ 1961 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਧੀਰਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ |
| 1978 | ਸੋਚ ਦਾ ਮੋੜ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ |
| 26–31 ਦਸੰਬਰ 1983 | ਸਿੱਖਿਆ ਕੈਂਪ | ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ |
| 2 ਮਾਰਚ 1984 | ਜਥੇਬੰਦਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ | ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਹਲਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ |
| ਜੂਨ 1984 | ਵੱਡਾ ਮੋੜ | ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਘਰੋਂ ਦੂਰੀ |
| ਲਗਭਗ 1985–1987 | ਭੂਮੀਗਤ ਸਮਾਂ | ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁਲਿਸ ਭਾਲ |
| 3 ਜੁਲਾਈ 1987 | ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ | ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਲੋਕ-ਮੰਗ |
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਪੁਲਿਸ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖ਼ੀਰ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦ ਦੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਰਜ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। 3 ਜੁਲਾਈ 1987, ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਅਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਤਸਵੀਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਕਿਹਾ।
ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਦਿਆਂ ਹੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਟਰੈਕਟਰ-ਟਰਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਸਾਂ ਲੈ ਕੇ ਥਾਣੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ-ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦੇਹ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭੋਗ ਮੌਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਪੁੱਜੀ; ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਾਈਆਂ ਰੋਕਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੂਹਿਕ ਨਹੀਂ।
ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਹਰ ਸਾਲ Bhai Gurdev Singh Debu ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮੂਹਿਕ ਯਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਅਧੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚੰਗਿਆੜਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
1961 ਤੋਂ 1987 ਤੱਕ ਦੀ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ — ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁੰਡਾ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਅਸਰ, ਪੰਥਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਦੌਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ।
Bhai Gurdev Singh Debu ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਦਰਜ ਹੋਵੇ — ਪੀੜ ਵੀ, ਦੋਸ਼ ਵੀ, ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸਵਾਲ ਵੀ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ
Bhai Gurdev Singh Debu ਕੌਣ ਸਨ?
ਉਹ 15 ਜੁਲਾਈ 1961 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧੀਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੀ ਪੰਥਕ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1987 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਦਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ?
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਕਿਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
