Bhai Lakhwinder Singh Jahaz (1964–1991) ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਸੰਗਨਾ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ। ਖੇਤ, ਘਰ ਅਤੇ ਥਾਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਰੇ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ।
Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਘਰ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਸੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਮਗਰੋਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੌਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀਸੇ ਗਏ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ।
ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਾਉਣਾ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1964 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੰਗਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਥਾਂਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਥੋੜ੍ਹੀ — ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹਾਲਤ ਸੀ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੱਠ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਭੈਣਾਂ ਸਨ — ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ — ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਆਮਦਨ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ।
ਘਰ ਦੀ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਫੱਟੀ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਹ ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ।
ਵਿਆਹ, ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ
ਸਾਲ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬੀਬੀ ਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਬੀਬੀ ਕਵਲਜੀਤ ਕੌਰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਗਏ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦਬਾਅ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ
ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਘਰ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਬਦਲਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ, ਅਧੂਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ, ਨਿੱਕੀ ਧੀ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਥਾਂਦੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਇਹ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਬੰਧ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਪੜਤਾਲ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਜਹਾਜ਼” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਰੱਖਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ, ਕਿ ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ। ਦੂਜੀ, ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਦਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੈ — ਕਿਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਦੇ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਉਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਦਰਜ ਵਿੱਚ ਕੋਟਲੀ ਦੇ ਥਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Punjab File ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵਧਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਗੰਭੀਰ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 1964 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਸੰਗਨਾ, ਥਾਂਦੇ ਨੇੜੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |
| ਬਚਪਨ | ਕਿਰਤ | ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ |
| 1984 | ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ | ਬੀਬੀ ਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ, ਧੀ ਬੀਬੀ ਕਵਲਜੀਤ ਕੌਰ |
| ਲਗਭਗ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ | ਘਰ ਛੱਡਣਾ | ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵਧੇ ਦਬਾਅ ਮਗਰੋਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ |
| ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ | ਇਨਾਮ | ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਇਨਾਮ |
| 3 ਜੁਲਾਈ 1991 | ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ | ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ |
ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
3 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦਾ ਦਿਨ Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਇਨਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਖ਼ਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਮੁਖ਼ਬਰ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛੇ ਬਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਵਿਧਵਾ, ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਧੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਿਰਧ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁਕਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜਕੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪੁਲਿਸ ਟਕਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਬਾਠ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਇਸੇ ਸਾਲ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਰੀ ਪੁਲਿਸ, ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਰਦੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਓਨੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। Punjab File ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸਾਬਤ ਤੱਥ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ — ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆ ਕੇ, ਨਾ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਸਗੋਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਸਨ ਉਵੇਂ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਲਈ ਹੈ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ
Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਕੌਣ ਸਨ?
ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੰਗਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 1964 ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। 1984 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਬੀਬੀ ਕਵਲਜੀਤ ਕੌਰ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਅੱਜ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ?
ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਖ਼ਰ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁਕਾਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜਵਾਬ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
