Bhai Kashmir Singh Thathgarh: (1991) Historical Biography

Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ, 1986 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼।

ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ 1986 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਏ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਹਟਵੇਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤਕੜੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਨਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ਾਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰੇ ਗਏ। ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

1986: ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਾਲ

1986 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਉੱਤੇ ਗਏ। ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਲਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਆਏ।

ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਤਜਰਬਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੋੜ

ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਘਰ ਦਾ ਸਕੂਨ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਹ ਮੋੜ Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪਰਤ ਸਕੇ।

ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਦੌਰ

ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣੇ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਝਬਾਲ ਥਾਣੇ ਦੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਮੱਖਣ ਜੱਲਾਦ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਝਬਾਲ ਥਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਥਾਣੇਦਾਰ ਬਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਘਣਾ, ਮੰਡਿਆਲਾ, ਕੋਟਲੀ ਅਤੇ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਥਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਖੋਹਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਝਬਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਥੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਥਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

1991 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬੰਬਈ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ। ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੰਬਈ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ।

ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਜਲੰਧਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉਤਰੇ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਠੱਠਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਵਧੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੇਰਾ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਟਨਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਿਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲੇ। ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਸਲਾ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀ ਕੈਪਸੂਲ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ 7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਸੀ, ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਬੁਲੇਟਪਰੂਫ਼ ਟਰੈਕਟਰ ਮੰਗਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਲੂਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਦਬਾਅ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੰਪਤੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਂਦੇ ਛਾਪੇ, ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੜੱਪਣ ਵਰਗੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਨਾ ਕੋਈ ਪਰਚਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਗੁਆਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਢਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੌਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਝਣ ਲਈ Bhai Joginder Singh Kanda ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਝਬਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਲਕੀਰ ਹੈ, 1986 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਤੱਕ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਘਰ ਉੱਜੜਿਆ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਖਰਿਆ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। Punjab File ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Kashmir Singh Thathgarh ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। 1986 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਪਤਾ ਹੈ?

7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਪਿੰਡ ਟਨਾਲ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅਸਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ੁਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀਮਤ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।