Bhai Amarjit Singh Amba: (1956-1991) Historical Biography
Bhai Amarjit Singh Amba ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਮੰਡ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੋੜ, ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲ।
ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਮੰਡ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ Bhai Amarjit Singh Amba ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਸੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਮੰਡ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਬੇਟ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਘੱਟ, ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ। ਇਹੀ ਭੂਗੋਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।
ਮੰਡ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੱਥਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੀਮਤ ਰਹੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਸਦੇ ਰਹੇ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਹਾੜ੍ਹ 1956 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮੰਡ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਬਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ Bhai Amarjit Singh Amba ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੱਬਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ ਸਨ।
ਸਰਦਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਸੀ — ਮਿਹਨਤ ਬਹੁਤ, ਸਾਧਨ ਥੋੜ੍ਹੇ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹੇ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ। ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਗਾਅ ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ।
ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਡ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ, ਰਾਤ ਕੱਟਦੇ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਮੰਗਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਛੱਤ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਲੁਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ਗੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਛਾਪੇ ਪੈਣ ਲੱਗੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਘਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਟੱਬਰ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਬਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਲਗਾਤਾਰ ਦੀ ਇਸ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ।
Bhai Amarjit Singh Amba ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ
ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਹਰੀਕੇ ਦੇ ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਆਮ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ — ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣ, ਪਰ ਜਵਾਬ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਰਤਣਗੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ
Bhai Amarjit Singh Amba ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਿੰਨ ਸਾਫ਼ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦਾ ਹੈ — ਖੇਤੀ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਟੱਬਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ। ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੜਾਅ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਕਿਸਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜੱਥਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵੀ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ; ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣਾ ਜਾਂ ਦੁਹਰਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 21 ਹਾੜ੍ਹ 1956 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਮੰਡ ਇਲਾਕਾ; ਮਾਤਾ ਬਲਵੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸ. ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ |
| ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ | ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ | ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ |
| ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ | ਮੰਡ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲੇ; ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ |
| ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ | ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ | ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ |
| ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ | ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ | ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਹਰੀਕੇ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਗਰਮੀ |
| 7 ਜੁਲਾਈ 1991 | ਪੱਟੀ ਨੇੜੇ ਠਹਿਰਾਅ | ਪਿੰਡ ਸਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣਾ; ਥਾਣੇ ਤੱਕ ਸੂਚਨਾ ਪੁੱਜੀ |
| 8 ਜੁਲਾਈ 1991, ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ | ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ | ਪਿੰਡ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ; ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ |
| 8 ਜੁਲਾਈ 1991 ਤੋਂ ਬਾਅਦ | ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ | ਹਰੀਕੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ; ਵਲਟੋਹਾ ਨੇੜੇ ਮੌਤ; ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ |
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
7 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ Bhai Amarjit Singh Amba ਪੱਟੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਥਾਣੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, 8 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।
ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਣਾਵਟੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਿਖਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਹ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦੋਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਨਾ ਸੌਂਪਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਮਹਿਕਮੇ, ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਈਆਂ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੌਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਰਜ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ — ਚੋਣਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਰਾਬਰ।
ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ Bhai Amarjit Singh Amba ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਯਾਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਨਾਲ ਸਾਂਭਣਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀ Bhai Lakhwinder Singh Jahaz ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ — ਸੂਚਨਾ ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
Bhai Amarjit Singh Amba ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਅੰਕੜੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਘਰ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝ ਸਕੇ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ
Bhai Amarjit Singh Amba ਕੌਣ ਸਨ?
ਉਹ ਮੰਡ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ, ਜੋ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਕਿਹੜਾ ਸੀ?
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ।
ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
8 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਸਵੇਰ ਪਿੰਡ ਸਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ, ਹਰੀਕੇ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਲਟੋਹਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਣਾਵਟੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਸਕਾਰ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
