Bhai Surjit Singh Sandhu: 1990 Punjab Historical Biography

Bhai Surjit Singh Sandhu ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਲਿੱਤਣ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸਾਲ, 9 ਜੁਲਾਈ 1990 ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ।

ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਿੱਤਣ (Littan) ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਘਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। 9 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਉਸੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। Bhai Surjit Singh Sandhu ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ, ਭਰਾ, ਭਣਵਈਏ ਅਤੇ ਭਾਣਜੇ ਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਸਰ ਲੰਮੀਆਂ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੇਠ ਆਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਜੀਅ ਕਿਸੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹੀ ਪਿਛੋਕੜ ਲਿੱਤਣ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਲਿੱਤਣ

Bhai Surjit Singh Sandhu ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਲਿੱਤਣ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਲਿੱਤਣ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੋਡ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਾਸੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਾ ਭਾਈ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਮਾਪੇ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਨ — 1990 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਮਰ 95 ਸਾਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉਮਰ 90 ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਸੀ।

ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸਾਲ

1987 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਫਿਰ ਨਾਭਾ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹ ਆਪ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਰਿਹਾਈ ਲੰਮੀ ਨਾ ਚੱਲੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਲਖਣਕੇ ਪੱਡਾ ਦੇ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਭਾ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਬੈਰਕ ਨੰਬਰ 4 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਭਾ ਦੀ ਇਸੇ ਬੈਰਕ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਵਸ਼ਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲ, ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਢਿੱਲਵਾਂ, ਭਾਈ ਸਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ, ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਟੋਚੀ ਭੌਵਾਲ, ਭਾਈ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਿੱਡ, ਭਾਈ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੋਲਾ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਨ, ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੜਗੁੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੰਦ ਸਨ। Bhai Surjit Singh Sandhu ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

Bhai Surjit Singh Sandhu ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ

ਨਾਭਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਥੇਬੰਦਕ ਅਹੁਦੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀ।

ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾਜ ਪਿੱਛੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਝਗੜੇ ਨਿਬੇੜੇ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਉੱਜੜ ਰਹੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾ ਕੇ ਮੁੜ ਪੈਰਾਂ ਸਿਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਬਣਨ ਲੱਗੀ।

ਉੱਭਰਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਬੇਖ਼ਬਰ ਨਾ ਰਹੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਗੇੜੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਅਵੇ ਯਾਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ।

ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪੱਖ ਦੀ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਕਿਸੇ ਰਾਹਗੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਛੱਤ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਈ ਇਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ। ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਕਮਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 9 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਮਾਝੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿੱਤਣ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

9 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੰਧੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿੱਤਣ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। Bhai Surjit Singh Sandhu ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੌੜੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਧੱਕ ਕੇ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹ ਲਈ।

ਉੱਪਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਗੋਲੀ Bhai Surjit Singh Sandhu ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਗਏ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਸੁਰਖ (Surakh) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਏ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਫ਼ੋਰਸ ਸੱਦ ਲਈ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ. ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਟਾਕਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿੱਤਣ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਟਾਕਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰਿਆ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਫ਼ੋਰਸ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਐੱਚ.ਐੱਸ. ਕਾਹਲੋਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਾਅਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਫ਼ਸਰ ਉੱਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ।

ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ, ਭਰਾ ਭਾਈ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਵੇਰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਮੇਂਘਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਭਾਈ ਮੇਂਘਾ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸੇ ਮੁਲਕ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜੰਗਾਂ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਨਾ ਗਈ। ਪੰਜਾਂ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 95 ਸਾਲ ਦਾ ਪਿਤਾ, 90 ਸਾਲ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ — ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਧਿਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਭਾਈ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ, ਜੋ ਇਸੇ 1990 ਦੇ ਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿੱਤਣ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਸੰਧੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਜੀਅ — ਭਾਈ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ, ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਭਾਈ ਮੇਂਘਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰ — ਇੱਕੋ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਸਕਾਰੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਲਵਸ਼ਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਵਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਸਕਣ — ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਵਰਦੀ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਬਿਨਾਂ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Surjit Singh Sandhu ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ — ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦਾਜ ਦੇ ਸਤਾਏ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਦੀ ਹਿੰਸਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਕਤ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕੀਮਤ ਆਖ਼ਰ ਆਮ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਰਜ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Surjit Singh Sandhu ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਿੱਤਣ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, 1987 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ।

9 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲਣ ਮਗਰੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਰਖ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜੀਅ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ 95 ਅਤੇ 90 ਸਾਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ, ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।