ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, 13 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਕੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ-ਪਲੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ — ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 33 ਸਾਲ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੋ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੱਜ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਤੱਕ — ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਖੁਜਾਲਾ ਦਾ ਜੰਮਪਲ
ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਈ 1958 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪੰਜ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ।
ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਦੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ
1982 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜੇ। ਯਾਨੀ ਇਹ ਕਦਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੁੱਕਿਆ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਸੀ, ਸਰੋਤ ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਜੂਨ 1984: ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ।
ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਿਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਜਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਕਾਰਡ, ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਕ ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੋੜ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁਜਾਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਵੀ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਹੀ ਜੰਮਪਲ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ।
19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1987: ਪਿੰਡ ਭੈਣੀ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੈਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 28 ਘੰਟੇ ਲੰਮਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਥੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।
ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਇੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ “ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ” ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ — ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਜੋ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਅਜਿਹੇ ਅਨਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੀ — ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਗਵਾਹੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇਹ ਯਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ।
13 ਅਗਸਤ 1991: ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ
13 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ — ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਉਰਫ਼ ਭਾਈ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ — ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਸਰੋਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਹੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਈ ਘੰਟੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁੱਕਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਜੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਸੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਿਆ — ਵਰਦੀ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਐੱਫ਼ਆਈਆਰ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਿਕਾਰਡ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ
ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਉਪਲਬਧ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ 1984tribute.com ਉੱਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਸਾਲੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦੇ ਨਵੰਬਰ 1991 ਅੰਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਜਨਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਡਾਟਾਬੇਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਵਾਲਾ-ਸਰੋਤ ਵੀ ਵੇਖੇ ਗਏ, ਪਰ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਜਾਂ 13 ਅਗਸਤ 1991 ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 1991 ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ, ਉਮਰ, ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।
ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਭੀ ਗਈ — ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਯਾਦ
4 ਮਈ 1958 ਤੋਂ 13 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ — ਤੇਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਇੱਕੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਕਾਲਜ, ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ, 1984 ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਘਰ ਤਾਰਦੇ ਹਨ — ਖੁਜਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਅ ਵਰਦੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।
ਸਰੋਤ
- ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ, ਜੋ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ — Ensaaf
