ਬਟਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ-ਪਲਿਆ ਇੱਕ ਮਧਰੇ ਕੱਦ ਦਾ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੜਾ ਤਕੜਾ ਨੌਜਵਾਨ — ਜਿਹੜਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦਾ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਮਦਦ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 13 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ, ਉਨੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਜੋ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਨਵੰਬਰ 1991 ਅੰਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਥਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿੰਡ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੁਲਾਈ 1962 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਿੰਡ ਨੂੰ “ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਟਾਲਾ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਖੁਜਾਲਾ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ ਵੱਖਰਾ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਤਾਕਤ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ — ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ
ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਗਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪਿਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਾਲ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਇੱਥੇ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ 10 ਮਾਰਚ 1991 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੇਠ “ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਖੁਜਾਲਾ” ਨਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਧਪਈ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।
1984 — ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਸਾਲ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕੀ-ਬਾਈ ਸਾਲ ਸੀ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਿਚਰੇ। ਉਹ ਕਿਸ ਸਾਲ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲਿਆ — ਇਹ ਸਭ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲ ਦਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਸੌਂਪੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਨੇੜਤਾ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ — ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਂ ਭਾਈ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਿਭਿਆ।
ਉਸੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਹੀ ਜੰਮਪਲ ਸਨ। ਉਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ “ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ” ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੀਖ਼, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੂਬਹੂ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਹੜੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸ ਦਰਜ ਸਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
13 ਅਗਸਤ 1991 — ਖੁਜਾਲਾ
ਮੰਗਲਵਾਰ, 13 ਅਗਸਤ 1991। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਅਤੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨਾ ਵੀ ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਇਹੀ ਪਿੰਡ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ 13 ਅਗਸਤ 1991 ਹੇਠ ਤਿੰਨੇ ਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਕਸਾਰ ਹੈ।
ਉਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ “ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਚੁੱਪ
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਦਰਜ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਲਈ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ-ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੀ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੋ-ਤਰਫ਼ਾ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਰ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਇਸੇ ਹੱਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਖੁਜਾਲਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਘਰ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਘਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬੀਤੀ — ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣੀ — ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੇ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਖੁਜਾਲਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖੇਤ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੌਰ ਦੇ ਉਹ ਸਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਦੌਰ ਲੰਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਉੱਠ ਗਿਆ — ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
