ਪੱਟੀ ਦੀ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਿੱਟੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੋ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਰਹੀ — ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਨਾਂ, ਦੂਜਾ ਸੰਘਰਸ਼-ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਗੁਪਤ ਨਾਂ ਵਿਜੇਪਾਲ ਸਿੰਘ। ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਜ਼ਮਾਨਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 18 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜਲਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1966 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮੁੰਧਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਥੇ ਦਰਜ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਟੀ ਦੀ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਦੌਰ
ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜੇ ਰਹੇ। ਉਮਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਜੁੜਾਅ ਹੀ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਿਆ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੱਕ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ।
ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਹ ਚੁਣਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇਸ ਮੋੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਉਂਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਰੋਤ ਇਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਬਰਨਾਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਾਉਂਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ ਇਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜੇ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲੋਂ “ਵਿਜੇਪਾਲ ਸਿੰਘ” ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਖ਼ੁਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ — ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਭਾਲ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਦੀ ਉੱਚ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੱਟਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕੀ ਸਨ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਭਾਰ
ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੌਰ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਸਾਲ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰਦਾਰ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਅ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
1988: ਜ਼ਮਾਨਤ ਅਤੇ ਘਰ ਨਾ ਪਰਤਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
1988 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਘਰ ਗਏ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਪਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਵਾਲਾ।
18 ਅਗਸਤ 1989: ਆਖ਼ਰੀ ਹਿਰਾਸਤ
ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ: ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਰੁਖ਼। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਉਹ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਿਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ, ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ 18 ਅਗਸਤ 1989 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਕਿਸ ਦਿਨ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਸ ਉਸ ਵੱਡੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਦੀ 1994 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ “ਮੁਕਾਬਲਾ” ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਕਤਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਆਮ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿੱਧੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜੋ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਾਣੇ ਜਾਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਬਹੁਤਾ ਰਿਕਾਰਡ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ “ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ਤਿਹਨਾਮਾ” ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1966 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਵਿਛੜੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਤੇਈ ਸਾਲ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕੁਝ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਜ਼ਮਾਨਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਲੰਘੇ — ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ “ਵਿਜੇਪਾਲ ਸਿੰਘ” ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲੰਘਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਵੇਰਵਾ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡ ਮੁੰਧਾ ਦੇ ਟਿੱਟੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿਰਾਸਤ ਤੱਕ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰ ਹੋਇਆ ਕੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿਸਾਬ ਕਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ।
