ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਟਾਂ, ਗਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ — ਉਹ ਬਾਬਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਰਜਨਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਸਰੀਆਂ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1993 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਜੀਅ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਫ਼ਰਕ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਸਤੰਬਰ 1944 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਗੁਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-ਮੋਗਾ ਸੜਕ ਨੇੜਲੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਅੱਜ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਡੋਰੀ ਰੁਮਾਣਾ ਆ ਵਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਵਸੇਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਵਾਇਤ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਮੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਨ — ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ।
ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਵਰਦੀ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 1962 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ, ਪਰ ਸਨਮਾਨ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਖੇਤੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਾਹ
ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੱਠਾ (ਝਬਾਲ ਨੇੜੇ) ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ “ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ” ਪੈ ਗਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 24 ਨਵੰਬਰ 1983 ਨੂੰ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੌਂਪੀ। ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪਲ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ 1978 ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਸਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇਰਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਹੀ ਅਤੇ ਬਾਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਏ।
ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦਾ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ, ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸਥਾਨ, ਪਿੰਡ ਪੰਡੋਰੀ ਰੁਮਾਣਾ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਹਸਪਤਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਝਬਾਲ ਨੇੜੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਜਥੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ
1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਕਰਦੇ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸਰੋਤ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ 8 ਨਵੰਬਰ 1991 ਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸੰਘਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਤੜਕੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਰੋਪਾ ਭੇਟ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਭਾਵੇਂ ਬਚ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 1993: ਹਿਰਾਸਤ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1993 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਲਾਦੀਨਪੁਰ ਨੇੜੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਛਪੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਅਗਵਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1993 ਹੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੌਰ 1992-93 ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਰਤਾਲੀ ਦਿਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਿਰਾਸਤ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ
ਇਸ ਹਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਦਰਜ ਗਵਾਹੀ ਭਾਈ ਕੰਵਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਈ 1993 ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਏਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਦਸੰਬਰ 1995 ਦੀ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਤਸ਼ੱਦਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਇਸੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਦੁਆਲੇ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਣਕ, ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 19 ਮਈ 1993 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਕੰਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਕੁਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹਿਮਾਚਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੋ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜਿਓਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਥਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਤੜਕਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਿਰਾਸਤੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀਕੇ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ, ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੇੜੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਰੀਕੇ ਅਤੇ ਮੌਜਗੜ੍ਹ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਫੀਡਰ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਭਾਈ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। 18 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਹਰੀਕੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਢੰਗ ਉਪਲਬਧ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ — ਜਦਕਿ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰਜ ਕੇਸ ਝੂਠੇ ਸਨ। 2020 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਜੀਅ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰਾਹ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਮੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਪੀੜਤ ਸਨ। (ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗਵਾਹੀ ਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਤੀਜਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭਰਾ।) ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਜੀਅ ਇੱਕੋ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਜਾਂਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਲਾਨ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਰੋਕ ਕਾਰਨ 2002 ਤੋਂ 2016 ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
9 ਜਨਵਰੀ 2020 ਨੂੰ, ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਮੁਹਾਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਛੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 364 — ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਅਗਵਾ — ਤਹਿਤ ਦਸ-ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਧਾਰਾ 365 ਤਹਿਤ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਦੋ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਡੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਜ਼ਾ ਕਤਲ ਦੀ ਧਾਰਾ ਤਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 2019 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਮੁਲਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਤਲਬ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਵੀ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਪੀਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਖ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅਨੁਛੇਦ 21 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ — ਯਾਨੀ ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਜੀਆਂ ਦਾ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ, ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਈ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੱਲਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ, ਗਵਾਹੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਉਹ ਗੁਰਧਾਮ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਬਾਬਾ ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 2020 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਵੇਰਵਾ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ 18 ਅਗਸਤ 1993 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ 1993 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਢਾਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਏਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਅਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
