ਪਿੰਡ ਤੂਤ ਦੇ ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਰਜ ਹੋਈ।
ਤੂਤ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ
ਖੇਮਕਰਨ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਤੂਤ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤੱਬਾ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਠੀਕ ਸਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ।
ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ
ਸਰਦਾਰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਕਤੂਬਰ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਪੱਖ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਈ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ।
ਇਸ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ 19 ਅਤੇ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਹੈ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ 24 ਅਕਤੂਬਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 25 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹੀ।
ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖ
ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਾੜੀ ਉਦੋਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
24 ਅਕਤੂਬਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ: ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਛਾਣ
ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਤਕ ਨੋਟਿਸ ਨਾਲ ਛਪੀ ਸੀਬੀਆਈ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰੀ 246/885 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਜੱਸਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਵਾਸੀ ਤੂਤ, ਥਾਣਾ ਵਲਟੋਹਾ ਵਜੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਥਾਣੇ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨੰਬਰ 52/92 ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਸ ਦਰਜ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਵੱਖ ਹਨ।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੁੱਤਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚੁਤਾਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਝੁੱਗੀਆਂ ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਉਸੇ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ।
ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਸਰ
ਸਰਦਾਰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਜ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਤੂਤ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਘਰ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਗੁਆ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
