ਪਿੰਡ ਮੁੱਛਲ ਦੇ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਘਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਮੁੱਛਲ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਸਰਦਾਰ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਮੁੱਛਲ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਛੱਜਲਵੱਡੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ। ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ।
ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਤੇ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ।
ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਸਾਲ
ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗੜਵਈ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ, ਕਥਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖੀ। ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹੇ।
ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਮੈਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਏ।
1978 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਦਾ ਮਾਹੌਲ
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਬਣੀ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਿਆ; ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਣਾ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।
ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਰਾਹ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਛਾਪ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੀ।
ਜੂਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ ਲਈ ਕਣਕ ਉਗਰਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ, ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦੁਰਗਾ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼ਕੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰੱਤੋਕੇ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਵੇਰਵਾ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਦੇ ‘ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਨਿਊਜ਼’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੱਛਲ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਭਾਗਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਵੱਕਾਰ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ।
ਇਹ ਬਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਥਕ ਮਤਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਫ਼ਰਕ
ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੱਛਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਿੱਟੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪੁਲਿਸ ਪੱਖ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਰਣਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਾਕੀ ਹੈ: ਜੀਵਨੀ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਵੱਖਰੀ ਡਾਟਾਬੇਸ ਐਂਟਰੀ 27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਥ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਯਾਦ
ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੱਛਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁੱਛਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨ—ਇਹ ਉਸੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਘਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿਆਪਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਈਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਅੱਗੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
