Bhai Harbans Singh Bhullar: Brave Sikh Warrior of Punjab 1992
Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਜੀਵਨੀ — 1984 ਦਾ ਅਸਰ, ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ। Punjab File ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹੋ।
ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਤੁਰਿਆ ਸੀ — ਅਤੇ ਉਸ ਸਵੇਰ Bhai Harbans Singh Bhullar ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਰਜ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ ॥”
(ਅਰਥ: ਸੱਚਾ ਸੂਰਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਡਟਿਆ ਰਹੇ — ਭਾਵੇਂ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਮੈਦਾਨ ਨਾ ਛੱਡੇ।)
Bhai Harbans Singh Bhullar: ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰਿਆ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। Bhai Harbans Singh Bhullar ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ — ਜਿਸਨੂੰ “ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ। Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ “ਤਵਾਰੀਖ਼ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ” ਦੇ ਲੇਖਕ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ 1984tribute.com ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸੋਰਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
Bhai Harbans Singh Bhullar ਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸੀਮਤ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਆਸਥਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।
ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਦੇ ਕੋਈ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ Bhai Harbans Singh Bhullar ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮਾਇਣਾ ਵਿੱਚ ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮਾਇਣਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
1979 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ਿਅਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਹਿਬਲ ਕਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 1984 ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ
Bhai Harbans Singh Bhullar ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਪਿੰਡ ਰਾਮਾਇਣਾ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਡੇਲੀਆਂਵਾਲੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘ ਸਨ।
ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੇ ਰਹਿਣਸਭਾਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਰਹਿਤ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਸੀ — ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਹ ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਸਨ।
ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Harbans Singh Bhullar ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਵੱਲ ਹੋਰ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਾਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲਿਆ — ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੌਮੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ।
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ।
Bhai Harbans Singh Bhullar: ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ
Bhai Harbans Singh Bhullar ਨੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਸੋਚ, ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ Bhai Harbans Singh Bhullar ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ:
- ਭਾਈ ਹਰਿ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰਾ
- ਭਾਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਟਰ
- ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ
- ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਡੇਲੀਆਂਵਾਲੀ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ Bhai Harbans Singh Bhullar ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
1989 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
1989 ਵਿੱਚ Bhai Harbans Singh Bhullar ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਅਤੇ 22 ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲੀ।
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ Bhai Harbans Singh Bhullar ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਨਾਮ “ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੈਂਡੀ” ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।
ਭੋਕਰੇ ਦੀ ਰਾਤ: ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ
ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਵਿੱਚ Bhai Harbans Singh Bhullar ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੋਕਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੰਗਾ ਬੱਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਜਾਣ ਦਾ ਸੀ।
ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰੁਕੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੇ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ਹਾਦਤ: 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992
ਐਤਵਾਰ, 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ 2 ਵਜੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਸੀਆਰਪੀ ਅਤੇ ਬੀਐੱਸਐੱਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਭੋਕਰੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। Bhai Harbans Singh Bhullar ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਨਿਤਨੇਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਫ਼ਸਰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਬੋਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਲਿਆ — ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਅਤੇ Bhai Harbans Singh Bhullar ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਲਈ ਬਠਿੰਡਾ ਲੈ ਗਈ।
Bhai Harbans Singh Bhullar: ਜੀਵਨ-ਸਫ਼ਰ Timeline
| ਸਮਾਂ | ਘਟਨਾ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 1962 (ਵਿਸਾਖੀ) | ਜਨਮ | ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ |
| ਬਚਪਨ | ਪੜ੍ਹਾਈ | ਪਿੰਡ ਰਾਮਾਇਣਾ ਤੋਂ 8ਵੀਂ, ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ |
| 1979 | ਨੌਕਰੀ | ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ — ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ਿਅਨ, 2 ਸਾਲ |
| 1980 | ਵਿਆਹ | ਬੀਬੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ, ਬਹਿਬਲ ਕਲਾਂ |
| 1984 | ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ | ਪਹਿਲੀ ਧੀ; ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ |
| 1986 | ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ | ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ |
| ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ | ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ | ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ |
| 1989 | ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ | ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੁਆਰਾ; 22 ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ; ਜ਼ਮਾਨਤ |
| 1989 ਬਾਅਦ | ਗੁਪਤ ਨਾਮ | “ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੈਂਡੀ” ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ |
| 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 | ਸ਼ਹਾਦਤ | ਪਿੰਡ ਭੋਕਰੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ — ਸਵੇਰੇ 2 ਵਜੇ |
ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟਾ
Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ, ਧੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨਿਤਨੇਮ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਆਸਥਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। Bhai Harbans Singh Bhullar ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਸਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ।
Related Article: Bhai Gurbachan Singh Aahlaan: Remarkable True Biography 1992
“ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ ॥ ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ ॥”
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ— FAQs
1. Bhai Harbans Singh Bhullar ਕਿਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ?
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ 1980-90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।
2. Bhai Harbans Singh Bhullar ਦਾ ਜਨਮ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਦੇ ਮੂਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮਾਇਣਾ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ।
3. Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ?
5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 2 ਵਜੇ ਪਿੰਡ ਭੋਕਰੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ।
4. Bhai Harbans Singh Bhullar ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚੇ — ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 1984) ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਜਨਮ 1986) — ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
5. 1984 ਦਾ Bhai Harbans Singh Bhullar ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ?
ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਵੱਲ ਹੋਰ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸ Bhai Harbans Singh Bhullar ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੱਥ ਗਲਤ ਲੱਗੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠਾਂ comment ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ — ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Editorial Disclaimer:👇🏻
The information presented is based on historical documents, eyewitness accounts, and human rights reports sourced from 1984tribute.com and the book Tavareekh Babbar Khalsa by Karamjit Singh Sikhanwala. Our objective is balanced, factual, documentary-style reporting. We do not intend to defame any individual, community, or institution. Readers are encouraged to conduct their own research and form their own informed conclusions. This content complies with applicable laws in India, Europe, and internationally.
✍️ About the Author – Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh is an Ireland-based digital creator, entrepreneur, and founder of punjabfile.org/. His platform archives Punjabi culture and Sikh history through factual, compassionate documentary content — bridging continents and generations.
🎬 YouTube: Punjab File | 🌐 punjabfile.org/
#SikhHistory #ShaheedLegacy #Punjab1984 #HumanRights #DocumentaryWriting #NeutralTone #PunjabFile #BhaiHarbansSinghBhullar #SikhDocumentary #Shaheedi1992