ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਵਿਖਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਸੌਂਪੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾ ਦੀ ਉਮਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਸੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਹੈ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।
ਨੋਟ: ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾ (ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, 1991) ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ; ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 1975 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ, ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ; ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਚਰਨ ਕੌਰ ਸਨ। ਉਪਲਬਧ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵਜੋਂ ਬੀਬੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ।
ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ — ਕਿਹੜੀ ਜਮਾਤ, ਕਿਹੜਾ ਸਕੂਲ, ਇਹ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਮਨ
ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ (ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ) ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਲਈ ਇਸੇ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਲ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਗਏ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ — ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਅਗਸਤ 1989 ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲੋਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜਿਆ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਕੂਲ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਉਸੇ ਜਥੇ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਲੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਸਨ — ਆਪਣੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਅਗਲੀ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਹੀ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਰਿਕਾਰਡ
ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਪਿੰਡ, ਇੱਕੋ ਉਮਰ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਆਨ — 11 ਅਗਸਤ 1989, ਪਿੰਡ ਬਿਹਾਰਵਾਲ
ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰੋਂ ਜਾਣ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੱਠ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਬਿਹਾਰਵਾਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੂਚਨਾ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਅੱਠ ਵਜੇ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਘੰਟੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਦੇ ਜਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 11 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੌਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੱਛਿਓਂ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ — 10 ਅਗਸਤ 1989
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਏਨਸਾਫ਼ (Ensaaf) ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਨਾਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਉਮਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸਬੰਧਿਤ ਥਾਣਾ ਖਾਲੜਾ।
ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 27 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰਿਓਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਇਸ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸੀ, ਪਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 10 ਅਗਸਤ 1989 ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਅਦਾਲਤੀ ਹੱਤਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਲੜਾਕੂ (non-combatant) — ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਆਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ
ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਗੱਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ: ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ; ਉਮਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ; ਘਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਵਕਫ਼ਾ; ਅਗਸਤ 1989 ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਫ਼ਤਾ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਣਾ। ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ — ਖਾਲੜਾ ਅਤੇ ਵਲਟੋਹਾ ਪੱਟੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਪੂਰੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ — ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਕੜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਪੁਸ਼ਟ ਮੇਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ
ਜਿਸ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਛਾਣ ਲਈ ਵਿਖਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਤੱਥ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਖ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 21
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਤ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਉਲਟ ਬਿਆਨ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ — ਉੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ੁਦ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1995 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ — ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ — ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਉਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਘੇਰੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸਿਓਂ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਯਾਦ
ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ ਲਈ ਉਹ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਸੱਚ ਸਾਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਅਗਸਤ 1989 ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧੂਰਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਧੂਰੇਪਣ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਦੱਸਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਏਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
