ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਥੱਕਦਾ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ — ਕੀੜੀਆਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਭੱਜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਥੱਕਦੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਮੀਰ ਤੇ ਕੁਝ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਏਨਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਲ ਹੈ? ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਇਹੀ ਬੱਚਾ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 8 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ — ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ।
ਪਿੰਡ ਫੁੱਲ ਦਾ ਘਰ
ਬਲਦੀਪ ਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਫੁੱਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਸੀ। ਬਲਦੀਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭੈਣਾਂ — ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸਵਰਨਜੀਤ ਕੌਰ — ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ, ਹਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਅਤੇ ਹਰਜੀਤ ਸਨ।
ਪਿਤਾ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਘਰ ਮਸਾਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋਹਤੇ-ਦੋਹਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਭਾਰ ਆ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲਦੀਪ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਬੀਤੀ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਜਮਾਤ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹੀ ਚੁਣਦੇ ਸਨ। ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ।
ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ., ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ
ਦਸਵੀਂ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬਲਦੀਪ ਨੇ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ੀਅਨ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਨਹਿਰੂ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ।
ਪਿਤਾ ਇਸ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਪਿੰਡ ਫੁੱਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਘਰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਯੂਨੀਅਨ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਲੈਕਚਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭੜਕ ਪਏ, ਪਰ ਬਲਦੀਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਟੀਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ, ਚਾਹ ਪਿਆਈ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਏ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਪਿਤਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ।
ਇਹ ਘਟਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਾਸਲਾ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮੋੜ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲਦੀਪ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ “ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੀਪ” ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਬਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲਦੀਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਬਲਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਹੁਣ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਘਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਿਆਸਤ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼
ਬੀ.ਏ. ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਲ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੋਵੇਂ ਸਕੂਟਰ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨਾਕੇ ਉੱਤੇ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ, ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ ਭਰ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਮ.ਏ. ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤਾ — ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਤਾਂ ਸਲਾਖ਼ਾਂ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਬੋਲ ਹੀ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।
ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਅ ਨਾ ਆਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬੀਮਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਰੋਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਛੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਾਰੰਟ ਨਿਕਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੋ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਦਬਾਅ ਵਜੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਬਾਈਪਾਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਕੁੰਡਲ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲੀ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਾਰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਭਾਈ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਕਲਾਂ ਨੇ ਭਰਿਆ।
ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਉਹ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਓਪਰੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਸਨ।
ਜੂਨ 1991 — ਘਰ ਛੱਡਣਾ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਹ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਘਰੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਸਗੋਂ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜੂਨ 1991 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਹੰਝੂ ਨਾ ਵਹਾਏ ਜਾਣ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਗਏ ਆਖ਼ਰੀ ਬੋਲ ਹਨ; ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬਿਤਾਏ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕਾਰਨ ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਜੋ ਆਮ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
8 ਅਗਸਤ 1992 — ਰਾਮ ਤੀਰਥ
8 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਨਾਲ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਸਿਰਫ਼ “ਰਾਮ ਤੀਰਥ” ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਗੇ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਕੀ ਵੇਰਵੇ — ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦਾ ਬਠਿੰਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ — ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਤੀਰਥ (ਜਾਗਾ) ਸਰਕਾਰੀ ਪਿੰਡ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਛਾਣ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਐਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ।
ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ — ਕਿਸ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਕਿਹੜੀ ਯੂਨਿਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਿਲੀ। ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਰੋਂਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਨਾ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਲੈ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸਰਦਾਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਮੁਰਦਾਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਪਛਾਣੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਕੇਸ ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕੰਮ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਦੇਹਾਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਹੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।
19 ਅਕਤੂਬਰ 1992 — ਦੂਜਾ ਵਿਛੋੜਾ
ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 19 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਹਰਜੀਤ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। (ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹਰਜੀਤ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।)
ਪਿਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਇਆ।
ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਵਜੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪਣਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਦਾ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਾਸਤ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਹੱਕ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਬਾਰੇ 18 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ “ਅੱਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼” ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਰਚਾ ਪਿਤਾ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਸੌਂਪੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:
- 8 ਅਗਸਤ 1992 ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਐਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਅਤੇ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕੀ ਸੀ?
- ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?
- 19 ਅਕਤੂਬਰ 1992 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਥਾਣਾ-ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?
- ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵਿਭਾਗੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
ਜੇ ਕਿਸੇ ਪਾਠਕ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਤੇ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
