ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਮਾਜਰਾ, ਫਿਲੌਰ ਇਲਾਕਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ। ਇੱਥੇ 24 ਸਤੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੰਬ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਵੱਖਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਕਿਤੇ ਚੱਕ ਮਾਜਰਾ, ਕਿਤੇ ਮਾਜਰਾ ਢੱਕ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਮਸਾਂ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਸੀ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਸੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ — ਜਿੰਨਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਉੱਨਾ ਹੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚੁੱਪ ਹੈ ਉੱਥੇ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਿਆਂ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ
ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ — ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ — ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਘਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੱਕ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸਨ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗ਼ਮੇ ਜਿੱਤੇ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ
ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅਸਰ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਵਿਸਥਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਫ਼ਰਵਰੀ 1989: ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਤੱਕ
ਫ਼ਰਵਰੀ 1989 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਥਾਣੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰੀ, ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੌਣਾ ਘੰਟਾ ਬਾਅਦ ਹੀ ਥਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਯਾਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ। ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਣੇਦਾਰ ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਓ, ਸਿਰਫ਼ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ। 7 ਫ਼ਰਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਇਜ਼ਹਾਰ ਆਲਮ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਫੜੇ ਗਏ ਚਾਰ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਅਸਲੇ ਦੇ ਕੇਸ ਪਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਝੂਠੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਦੀ ਪੱਕਿਆਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਜ਼ਹਾਰ ਆਲਮ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 21 ਮਈ 1989 ਤੱਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ — ਯਾਨੀ ਫ਼ਰਵਰੀ 1989 ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਲੌਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਗਏ 22 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਅਦਾਲਤੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਡਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ
ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਪਰ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਘਰ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ — ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਂ ਥਾਣੇ ਦੀ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
28 ਮਾਰਚ 1991
28 ਮਾਰਚ 1991 ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। (ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।) ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਕਮਲਜੀਤ ਬੱਗਾ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜੇ ਹੋਏ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਇਹੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਭਾਈ ਕੁਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾਪਿੰਡ ਜਾਂ ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲਾ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦੇਣ। ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ — ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਲਈ ਦਬਾਅ — ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਘਰੇਲੂ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਪਿੰਡ ਹੇਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪਾ ਕੋਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਥੇਬੰਦਕ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
5 ਅਗਸਤ 1991: ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਮ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਟਾਖਰਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਚੱਚਰਾੜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੱਤ ਵਜੇ ਉਹ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਨਾਲ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੋਡੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਪਿੱਛੇ ਰੁਕੇ ਰਹੇ। ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ।
ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ 5 ਅਗਸਤ 1991 ਦਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 4 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਤਾਰੀਖ਼ 5 ਅਗਸਤ 1991 ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੂਚੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ।
ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਕੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਦਰਜ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਸਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1991 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਇਹ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਇਸ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਜੀਅ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ — ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਲਈ ਦਬਾਅ — ਉਹ ਇਸੇ ਹੱਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ। ਦੋਸ਼ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਖ ਨਾ ਲਵੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਖ ਹੀ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੰਬ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਤਗ਼ਮੇ, ਕਾਲਜ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਨਿਤਨੇਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ — ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
PunjabFile.org ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
