ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਦਸਵੀਂ ਕਰ ਕੇ ਸਮਰਾਲੇ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਖਮਾਣੋਂ ਦੇ ਸਰਵਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਇਕਤਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।
ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ — ਜੋ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ ਉਹ ਤੱਥ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਂ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਹੈ ਉਹ ਯਾਦ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣ-ਪੁਸ਼ਟ ਹੈ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਵਾਲ ਵਜੋਂ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ
ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1952 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਲ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣਯੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਹਨ; ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਂ ਬੀਬੀ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਖਮਾਣੋਂ, ਸਮਰਾਲਾ, ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪੱਟੀ ਹੈ — ਉਹੀ ਪੱਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਕਰਾਲਾ ਕਲਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਰਾਲੇ ਦੀ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।
ਕੰਮ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਸਰੋਤ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਖਮਾਣੋਂ ਦਾ ਸਰਵਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਇਹ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ, ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
1983 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ
1983 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸਤੌਲ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ’ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖੰਨੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ — ਬੀਬੀ ਹਰਦੀਪ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਗਗਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਅਸਰ ਇਸੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਹਵਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡ ਹਵਾਰਾ ਵੀ ਖਮਾਣੋਂ ਨੇੜੇ, ਇਸੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਬੰਧ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸੀ।
ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਧੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਲ
ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
1992 ਵਿੱਚ ਮਨੋਲਾ ਤੋਂ ਮੋਰਿੰਡਾ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ, ਪਿੰਡ ਬਡੇਸ਼ਾਂ ਕਲਾਂ ਨੇੜਲੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ: ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਖਾੜਕੂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਰੋਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
8–9 ਅਗਸਤ 1993: ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ
ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਮੋਰਿੰਡਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਅਮਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਵਜੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਪੁਲਿਸ ਨਾਕੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਮੜਹਵਾਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਗਏ।
9 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਸਵੇਰ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਵਜੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। 9 ਅਗਸਤ 1993 ਹੀ ਉਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇੱਕ ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਹਵਾਲਾ, ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਿਹੜੀ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਕਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਜੋ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ: ਥਾਂ ਪਿੰਡ ਅਮਰਾਲੀ ਨੇੜੇ ਮੋਰਿੰਡਾ, ਤਾਰੀਖ਼ 8–9 ਅਗਸਤ 1993, ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ।
ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ
ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਘਰ ਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ, ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਲਗਭਗ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ — ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਘਰਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ: ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼। ਦੋਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੋਏ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਰੰਟੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਸੂਲ ਹੇਠ ਹਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੜਤਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ।
ਇਹ ਗੱਲ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੌਰ ਇੱਕਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 9 ਅਗਸਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਭੋਗ ਜਾਂ ਬਰਸੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। 1983 ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ, 9 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘਿਆ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਿਉ ਸੀ, ਇਕਤਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ — ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ: ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣ-ਪੁਸ਼ਟ ਵੇਰਵੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ।
