ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹੀਰੇਵਾਲ ਵਿੱਚ 1963 ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਘਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਬਣੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 3 ਅਗਸਤ 1993 ਨੂੰ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਈ ਘੁਕਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖਾ ਹੈ — ਜਿੰਨਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਨਾ ਹੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਣਪੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਿਆਂ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ
ਭਾਈ ਘੁਕਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1963 ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਚਿਆਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਸੀ — ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਹੀਰੇਵਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇਵਾਲਾ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਘਰ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਹਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਸੇ ਝੁਕਾਅ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਆਏ।
ਖੇਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ
ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਘਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਸਲੇ — ਭਾਅ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ — ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡ ਹੋਡਲਾ ਭੇਜਿਆ।
ਇਹ ਸਰਗਰਮੀ ਹੀ ਉਹ ਪੜਾਅ ਬਣੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਮਈ 1991: ਘਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸੱਟ
ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਮਹੀਨਾ ਮਈ 1991 ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਟਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 22 ਮਈ 1991 ਨੂੰ, ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਭੁਗਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਗੰਭੀਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਭੁਗਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ।
ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਟਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 27–28 ਜੁਲਾਈ 1991 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਅਦਾਲਤੀ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ; ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਅ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜੀਅ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਬੋਝ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਪਿਆ।
ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪੜਾਅ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਘੁਕਰ ਸਿੰਘ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਬੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਕਰੰਧੀ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਬੀਰੂ, ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਗੇਜਾ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਣਖੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ।
ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਹੋਡਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਾਹਨਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੈ — ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵੀ — ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਓਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਭਰੀ।
3 ਅਗਸਤ 1993
3 ਅਗਸਤ 1993 ਨੂੰ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਘੁਕਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ — ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਗੇਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲ ਸੀ।
ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵੇਰਵਾ, ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਘਟਨਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਰਾਏਪੁਰ ਕਿਹੜੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰਿਵਾਰ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਹਿੰਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਭਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਸਰੋਤ ਇਸ ਲਈ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਪਏ, ਸਾਮਾਨ ਭੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਪਤਨੀ, ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ — ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ — ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੀਆਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਸਿੱਟੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਈ 1991 ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਈ ਭੁਗਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ; 27–28 ਜੁਲਾਈ 1991 ਅਤੇ 3 ਅਗਸਤ 1993 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਨਤਕ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਡਾਟਾਬੇਸਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ-ਪੱਧਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇੰਦਰਾਜ ਨਾ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਯਾਦ
ਹਰ ਸਾਲ 3 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਹੀਰੇਵਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਘੁਕਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜੀਅ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਾ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਲਾਅ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
