Bhai Gurdev Singh Sattyawali: 1963-1987

Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ।

ਮਾਝੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੀਵਨ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨੀ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦੌਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। Bhai Gurdev Singh Sattyawali (ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ) ਦਾ ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੱਕ, Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦਾ ਜਨਮ 1963 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਔਲਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਬਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਇਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਖੋਖਲੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।

1984 ਦਾ ਅਸਰ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। Bhai Gurdev Singh Sattyawali, ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ, ਭਾਈ ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹੇਰੂ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ, ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਥਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਬੀਬੀ ਉਪਕਾਰ ਕੌਰ, ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੱਖ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਛੱਡੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੋਟ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।

Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ

1986 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ ਅਤੇ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵੱਡਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਘਟਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਟਕਰਾਅ-ਭਰਪੂਰ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਨਕੋਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਬਾਅ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂ ਦਾਜ-ਦਹੇਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦੇ ਮਰਦ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਨਿਭਾਇਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ

ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਵਿੱਚ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਨਿਰਵੈਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਨਰਸ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਣ, ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਸੀ। 13 ਜੂਨ 1987 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤਹਿਤ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਮਹਿਰੋਂ ਨੇੜੇ ਗੱਡੀ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੱਡੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਗੱਡੀ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕੀ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਮਦਦ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਡਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ

ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਏ ਗਏ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਾਥੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ — ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਪੂ, ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ — ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ, ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਧੀਕੀ, ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਵਰਗੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।

Punjab File ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੇਬਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗੀ।

Punjab File ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਾ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਝ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਇਸੇ ਸਿੱਖ ਕਦਰ-ਕੀਮਤ — ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ — ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਮਾਣ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ — ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਧਾਗੇ Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Joginder Singh Kanda: Punjab Historical Biography।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ ਕੌਣ ਸਨ?

Bhai Gurdev Singh Sattyawali ਪਿੰਡ ਸੱਤਿਆਵਾਲੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 13 ਜੂਨ 1987 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ?

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਏ ਤੱਥ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਲੇਖ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। “ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।