ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਕੱਟਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ 4 ਅਗਸਤ 1987 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖੂਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਕਸੇਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਸੇਲ (ਧੰਦ ਇਲਾਕਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੁਲਦਾ ਸਿੰਘ, ਬਲਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਹਨ।
ਘਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਖੇਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੰਦ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ — ਸਮੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ — ਹੋਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸੀ: ਜ਼ਮੀਨ, ਸਕੂਲ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਬੱਚਾ।
ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟਾ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸੀ।
ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਦੌਰ
ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਧਾਰਨ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ। ਦਰਜ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ।
ਇਸ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ। ਇਹ ਉਹੀ ਦੌਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ — ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਹੋਈ।
ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਦਬਾਅ
ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਝੂਠੇ ਪਰਚੇ ਪਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਕੇ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।
ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ — ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ — ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਵੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1987 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
25 ਜੁਲਾਈ 1987: ਇੱਬਨ ਕਲਾਂ ਦੀ ਰਾਤ
25 ਜੁਲਾਈ 1987 ਦੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇੱਬਨ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ — ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
4 ਅਗਸਤ 1987: ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਵਾਲਾ ਦਾਅਵਾ
25 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 4 ਅਗਸਤ 1987 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਨੇੜੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ 25 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਟਕਰਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਬੇੜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ: ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਹ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਮੌਕਾ। ਬੀਬੀ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸਵਾਲ ਵੀ ਸੀ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ ਰਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1987 ਦੇ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ: ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਏ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਵੇਰਵਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਏ — “ਖੂਨੀ” — ਉਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ: ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਵੇਰਵਾ ਕਿਤੇ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਏ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ — ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਰਸੀਦ-ਬੁੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਤੱਕ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਫ਼ੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਏ।
