12 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ ਦੇ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਧਰਮਕੋਟ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਕੇ ਉੱਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, 15 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ, ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ ਉੱਨੀ-ਵੀਹ ਸਾਲ ਸੀ; ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਮਰ 20 ਸਾਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ ਦਾ ਘਰ
ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1971 ਵਿੱਚ ਮੱਖੂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਇਸ ਘਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਵੱਸਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸਿਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ।
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ
ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਮੱਖੂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਕ ਗੁੱਜਰਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਾਂ, ਪੱਖਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦਾਤ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ — ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਛਪਿਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
1989: ਮਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੱਖੂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਭਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਮੱਖੂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰੋਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਦਾ ਆਗੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੁੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਅ ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸਖ਼ਤੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸਖ਼ਤੀ ਕਿਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਰਾਹ ਦਾ ਅੰਤ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਏ। ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਦਰਜ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
31 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ-ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸੀ। ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਰਜ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
12 ਅਗਸਤ 1990: ਧਰਮਕੋਟ ਨੇੜੇ ਨਾਕਾ
ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਇਆ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 12 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇਸੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਧਰਮਕੋਟ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਾਕੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
ਇਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਜ਼ੀਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 12 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਕੇ ਤੋਂ ਧਰਮਕੋਟ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬ-ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।
ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ 25 ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।
15 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ ਪੁਲਿਸ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਕੰਡਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਐਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜ਼ੀਰਾ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਮੁਕਾਬਲਾ” ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਰਾਤ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਆਨ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ: ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਸਕੇ।
ਘਟਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੰਡਿਆਲਾ ਨੇੜਲੇ ਪੁਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਕੋਟ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਥਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਦੇਹਾਂ ਜੋ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀਆਂ
ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਐਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਇੱਕਮਤ ਹਨ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
ਇਸ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਜਿਊਂਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੋਹ ਲਏ। ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿਆਣੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਅ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਮੰਗ
ਐਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦਰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਡਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ — ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਾ ਘਰ ਵੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹਿਰਾਸਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ। ਨਾਕੇ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਮੌਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸਾ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਉੱਨੀ-ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਗਈ — ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਘਰ, ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਅਰਜ਼ੀ, ਮੋਟਰਾਂ-ਪੱਖਿਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਰੂਪੋਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰਾ ਵੀ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਿੱਲੀ ਬੋਦਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਏ — ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀਆਂ।
