13 ਅਗਸਤ 1991, ਮੰਗਲਵਾਰ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਖੇਡ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹੇ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੱਪੂ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਈ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 1991 ਦੇ ਰਸਾਲੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਜੋ ਗੱਲ ਸਰੋਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਖੁਜਾਲਾ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਪੱਪੂ’। ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਖੁਜਾਲਾ ਉਰਫ਼ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ” ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ “ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਉਰਫ਼ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ” ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਵਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਲੇਖ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਛਪੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1972 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਚਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸਨ। ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਪਿੰਡ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ‘ਖੁਜਾਲਾ’ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਰਸਿੱਕਾ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ। ਯਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਖੇਡ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਜਮਾਤ ਕਿੱਥੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ — ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਲਈ ਦਰਜ ਰੱਖਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ — ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਖੇਡ ਕਾਲਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਚੌਕ ਮਹਿਤਾ
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988 ਨੂੰ, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਤਨੇਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੀ।
ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ, ਚੌਕ ਮਹਿਤਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਤਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ, ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
1984 ਦਾ ਅਸਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੇਲੇ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਮਸਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ, ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।
ਇਹ ਮੋੜ ਕਿਸ ਸਾਲ ਆਇਆ, ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ 1988 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਕੀ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੋਤ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ।
ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਏਰੀਆ ਕਮਾਂਡਰ’ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਥਾਂ ਜਾਂ ਵੇਰਵਾ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੋਈ ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ., ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਹੈ: ਕਿ ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੁਟੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਉਂਦੇ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
13 ਅਗਸਤ 1991: ਖੁਜਾਲਾ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 13 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਨੇ ਇਲਾਕਾ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਨ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਹਵਾਲਾ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਇੱਥੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ: ਤਾਰੀਖ਼ 13 ਅਗਸਤ 1991, ਥਾਂ ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਾਰਵਾਈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਤੱਥ ਉਮਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਖੇਡ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਇਹ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ, ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਿੱਛੇ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਘਰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਚੁੱਪ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਸੂਲ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹਰ ਮੌਤ ਦਾ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਜਾਂਚਯੋਗ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ। ਖੁਜਾਲਾ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਦੌਰ ਇੱਕਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੰਬਰ 1991 ਦੇ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਭੋਗ ਜਾਂ ਬਰਸੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। 13 ਅਗਸਤ 1991 ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ? ਪਿੰਡ ਖੁਜਾਲਾ ਦਾ ਸਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਿਹੜਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਖੇਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਚੌਕ ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਹੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਇਆ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਪੱਕਾ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਕਿ ਖੁਜਾਲਾ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ — ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ: ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
