ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਖਰਾਦ ਮਸ਼ੀਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਾ ਚੰਗਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ “ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ” ਆਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। 20 ਅਗਸਤ 1982 ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਂ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਦੋਂ ਛੱਬੀ ਕੁ ਸਾਲ ਸੀ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਉਸ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਤਾਰੀ।
ਉਹ ਨਾਂ ਜੋ ਮਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ
ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1956 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਨ — ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਰਾਗੀ)। ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ” ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਇਹ ਨਾਂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਨਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤ
ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਚੱਲਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਰਾਦ ਮਸ਼ੀਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਕੂਲ ਫ਼ੀਸਾਂ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਲਗਭਗ 1978-79 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਬਦਲਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ
ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਇਹ ਉਹੀ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਲੂਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੋਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1981 ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਸ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
20 ਅਗਸਤ 1982
ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
20 ਅਗਸਤ 1982 ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ ਕਿ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਉਡਾਣ ਵਾਲਾ ਬੋਇੰਗ 737 ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਿਆਲ ਇਹੀ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਸਾਡਾ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ।
ਉਡਾਣ ਦੇ ਰੂਟ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਦੈਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਡਾਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ–ਦਿੱਲੀ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖ਼ਬਰ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ–ਬੰਬਈ ਉਡਾਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਅ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਉਡਾਣਾਂ ਇੱਕੋ ਫੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਲੇ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਜਣੇ ਸਵਾਰ ਸਨ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਕਮ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਲੂਕ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਲੀਬੀਆ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਪਾਇਲਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਏਨਾ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਘੰਟੇ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ — ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਘਟਨਾ-ਡਾਟਾਬੇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ। ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਵਾਰੀ ਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇੱਕ ਏਅਰ ਹੋਸਟੈੱਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ।
ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਦਾ ਅੰਤ — ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਸਵਾਰੀਆਂ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਡੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜਿਓਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਖ਼ਬਰ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਉਸ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖ਼ਬਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਘਟਨਾ-ਡਾਟਾਬੇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ; ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਬਾਕੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਮੌਤ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਲੈ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ
ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ, ਦੋਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਹੇਠ ਗੰਭੀਰ ਜੁਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਘੰਟੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਟਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਪਰ ਉਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ — ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ — ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਲਈ 20 ਅਗਸਤ 1982 ਦਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ — ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ
ਮਈ 1983 ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਸਲੂਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਹਾ।
ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ।
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰਿਵਾਰ
ਜਿਸ ਦਿਨ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਿਆ। ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ (ਰਾਗੀ) ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਮਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਘਰ ਪਰਤੇ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ, ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਜਮੇਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਾਣੇ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵਾਰ ਰਿਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਦਰਜ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੱਥ — ਤਾਰੀਖ਼, ਜਹਾਜ਼, ਮੰਗਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ — ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਖ਼ਬਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਕੀ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਬਾਹਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਗੋਲੀ ਉਸ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਮਗਰੋਂ ਚੱਲੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਧਿਰ, ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਰਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖਰਾਦ ਮਿਸਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਭਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ — ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
