ਪਿੰਡ ਮਨੋਚਾਹਲ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਹੁਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਦੇ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਦੇ ਗੰਨਮੈਨ ਬਣੇ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਖੇਮਕਰਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ‘Tavareekh Shaheed-E-Khalistan 3’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਲੇਖ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਬਲਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਜਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਦੇ ਗੰਨਮੈਨ ਬਣੇ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਹਥਿਆਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਥਾਂ ਜਾਂ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
23 ਅਕਤੂਬਰ 1990
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ — ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਸੌਂਦਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ, ਗੁਰਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ — ਨਾਲ ਖੇਮਕਰਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਭੂਰਾ ਕਰੀਮਪੁਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰੇ 4 ਵਜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ ਜੋ ਕਈ ਘੰਟੇ ਚੱਲੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਕਾਲੀਆ ਸਕਤਰਾਂ ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦਰਜ ਹੈ — ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ — ਪਰ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਕਿਸ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਟੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਸਥੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਅਧੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਜਰ, ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਕਰਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ, ਫ਼ੌਜੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਕਿਸ ਥਾਣੇ ਜਾਂ ਯੂਨਿਟ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।
ਯਾਦ
ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲੀਆ ਸਕਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
