ਮਲੋਟ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਪਿੰਡ ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜਿਹਾ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ 13 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ, ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਏ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅੱਜ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ — ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸੇ ਸੀਮਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ — ਜੋ ਪਤਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੀ।
ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਜਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਮਲੋਟ ਤਹਿਸੀਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਦਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ — ਭਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ। ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ, ਵਸੋਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਜਨਮ ਸਾਲ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੰਮ-ਕਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਇੱਥੇ ਓਵੇਂ ਹੀ ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਗੱਲ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਏਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।
1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਹਿੰਸਾ — ਇਹ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੋੜ ਬਣੀਆਂ। ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ 1987-88 ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਾਰਚ 1989 — ਘਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਪੜਾਅ
ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਦਰਵਾਲਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮਾਰਚ 1989 ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਆਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਤੁਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਪਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪਲ ਹੈ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਬਚੇ ਮਾਪੇ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਈ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਨਤਕ ਹਵਾਲਾ-ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ 1986 ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ 1988 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਮਲੋਟ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕਬਰਵਾਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ — ਸਰੋਤ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਤੀਜਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਪੁਸ਼ਟ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਾਬਤ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਦੋ-ਤਰਫ਼ਾ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਨਾ। ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਰਿਕਾਰਡ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਵੇ।
13 ਅਗਸਤ 1990 — ਬਹਿਲੇਵਾਲਾ
13 ਅਗਸਤ 1990 ਦੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਦਰਵਾਲਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹਿਲੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੂਏ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਇਹੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਹੀ ਵੇਰਵਾ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਦਰਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਵੱਖਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ — ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਈ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਐੱਫ਼ਆਈਆਰ ਦਰਜ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਖ਼ਲਾਅ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਜੋ ਸਰੋਤ ਖ਼ੁਦ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਾਰਨ ਘਿਰੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਖ਼ੁਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ।
ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਮਿਆਜ਼ਾ ਕਈ ਬੇਕਸੂਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ।
ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੱਕ
ਦੋਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਪਹੁੰਚੀ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਕੰਮ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ — ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ “ਲਾਵਾਰਸ” ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਸਕਾਰ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਿਆ।
ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ-ਦੁਕੱਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਅ ਦੀ ਦੇਹ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਰੀਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ — ਸਵਾਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2 ਅਕਤੂਬਰ 1990 — ਸਦਰਵਾਲਾ
2 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਦਰਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਭਾਈ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮੰਡ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਦਰਵਾਲਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ — ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।
ਯਾਦ
ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਸਾਥ, ਅਤੇ ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਆਮ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਦਲੀਲ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ।
ਸਰੋਤ
- ਭਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਰਤਾ ਖੇੜਾ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ — 1984tribute.com
- ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਦਰਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ (ਤਾਰੀਖ਼ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਲਈ) — 1984tribute.com
- ਪਿੰਡ ਰਤਾ ਖੇੜਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮਲੋਟ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ — ਪਿੰਡ ਵੇਰਵੇ, VillageInfo
- ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ 1988 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਧੜੇ — Wikipedia
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਸ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ — Punjab Disappeared
