ਪਿੰਡ ਮਾਹਣਾ ਮੱਲੀਆਂ (ਸੁਰ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਘਰ ਦਾ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਨਾਰਲੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਐੱਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਥਾਣੇ, ਜੇਲ੍ਹ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ। ਅਗਸਤ 1989 ਵਿੱਚ, ਮਸਾਂ ਅਠਾਰਾਂ-ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਲਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁੱਕ ਗਿਆ — ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਸਵਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ 18 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ‘ਮੁਕਾਬਲਾ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ
ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1970 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਮਾਹਣਾ ਮੱਲੀਆਂ (ਸੁਰ ਸਿੰਘ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰਸ਼ਪਾਲ ਕੌਰ ਸੀ। ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਤੀਜੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਫਿਰ ਆਪ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਰਹਿਣੀ ਵਾਲਾ ਘਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਬਿੱਲਾ’ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲ
ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰਲੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਖਿਡਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐੱਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 1987 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰਗਰਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਸਰਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਕੇਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ।
1987: ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਕੇਸ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 1987 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਤਲ ਦਾ ਕੇਸ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ. ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੱਥ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਕੇਸ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਥਾਣਾ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪ ਥਾਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਸਮੀ ਦੋਸ਼ ਕੀ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
15 ਅਕਤੂਬਰ 1987: ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਇੱਥੇ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਿੰਡ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ, ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਘਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਚੱਠੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਹੇ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਗਏ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਾਮ ਦੀ ਰਕਮ, ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਐਲਾਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਦੌਰ ਸੀ।
14–15 ਅਗਸਤ 1989: ਨਿੱਕਾ ਭੁੱਚਰ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 14 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਨਿੱਕਾ ਭੁੱਚਰ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੂਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪਰ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨਫ਼ਰੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ ਹੈ: ਸਰੋਤ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਜਿਊਂਦੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ।
ਥਾਣਾ ਚੱਬਾਲ: ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦਿਨ
ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਾਣਾ ਚੱਬਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਐਂਟਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
18 ਅਗਸਤ 1989: ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜਲਾ ਪੁਲ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਦੋਧੀਆ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ, ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ., ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ‘ਮੁਕਾਬਲਾ’ ਕਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸਸਕਾਰ ਕਿੱਥੇ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ — ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਤਿੰਨ ਮੌਤਾਂ
ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਇਆ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਆਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਮਾਤਾ ਰਸ਼ਪਾਲ ਕੌਰ, ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ, ਬੀਬੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਅਕਸਰ ਕਿਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਸਿੱਧੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ: ਜਿਊਂਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਣਾ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪਣਾ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ‘ਲਾਵਾਰਸ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਜਾਂਚ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਹੈ।
ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਦਰਦ ਇੱਕਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੈ ਕੇ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੌਤ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 18 ਅਗਸਤ 1989 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਬਰਸੀ ਜਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। 1987 ਵਾਲੇ ਕਤਲ ਕੇਸ ਦਾ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ? 15 ਅਗਸਤ 1989 ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? 18 ਅਗਸਤ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੇਖਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜਵਾਬ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪ ਚੱਲ ਕੇ ਥਾਣੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ ਵੀ ਘਰ ਨਾ ਪਰਤੀ — ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਿਆਂ ਦਾ ਅਮਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ: ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਕਾਰੀ, ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਗੱਲ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
