ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਭਰਾ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਨਵੰਬਰ 1991 ਵਿੱਚ, ਛੋਟਾ ਅਗਸਤ 1992 ਵਿੱਚ। ਛੋਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁੱਕਿਆ, ਉਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਸੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖਾ ਹੈ — ਜਿੰਨਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਨਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬਿਆਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ।
ਨਥਾਣਾ ਦਾ ਘਰ
ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨਥਾਣਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਫਿਰ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿੰਦਾ।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਦੋਂ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਅਜੇ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਘਰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਮਾਤਾ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣਾ, ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਉਹ ਦੌਰ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਹ ਬਦਲਿਆ
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਨਥਾਣਾ ਦਾ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ 1986-87 ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਗਰਮੀ ਲੁਕਵੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੁੱਟ ਗਈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਦੋਵੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਜਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਾਜਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1990 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਚੌਕੇ (ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ) ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮੌੜ ਮੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਇੱਕੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਰਹੇ — ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਹਿਰਾਸਤ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਮੇਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਬਿਆਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹੈ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਘਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਰਿਹਾ। 1989 ਵਿੱਚ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਪਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਘਰ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਡੰਗਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਅ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਭਰਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ
ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਥਾਣਾ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 1970 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪੂਹਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਤੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਬਠਿੰਡਾ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3 ਨਵੰਬਰ 1991 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਚੌਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਪਾਰਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ “ਮੁਕਾਬਲਾ” ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਆਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦਾ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਸੇ ਘਰ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
2 ਅਗਸਤ 1992
2 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਵੇਰੀਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਵੇਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਸੈਮਾ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਇੱਕੋ ਪੱਖ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ PunjabFile ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਦੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ।
ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 3 ਅਗਸਤ 1992 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਦੋ ਇਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ — ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਨਥਾਣਾ — ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਕਤਲ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਣ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦਗੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਰ ਕਤਲ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਜ਼ਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਧੂਰਾ ਹੈ
ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਪਛਾਣ, ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ, 2 ਅਗਸਤ 1992 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਥਾਂ, ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਨਾਲ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਬੰਧ।
ਅਧੂਰਾ ਇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦਿਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਰਪੱਖ ਬਿਓਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਭੀਰ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੋ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ — ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਖ਼ਲਾਅ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।
ਯਾਦ
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਜੀਤ, ਅੱਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। 11 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨਥਾਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਨਥਾਣਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ।
ਨਥਾਣਾ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਕੱਠਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ, ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
