ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਤਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਂ ਹਨ।
ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਸਨ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ 2 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਨਸੂਰਵਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ — ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਉਹ ਦਰਜ, ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਦਾਅਵਾ।
ਪਿੰਡ ਬਿਹਲਾ ਦਾ ਘਰ
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਗਸਤ 1958 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਿਹਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣਾ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਕੀਤੀ।
ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ
ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (ਅੱਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ) ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰੀਗਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ — ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ, ਪੱਖੇ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜੇ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੋੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ — ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ-ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।
16 ਜੁਲਾਈ 1986: ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਗੁਰਤੇਜ ਖ਼ੁਸ਼ਕੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ 16 ਜੁਲਾਈ 1986 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਸ਼ਿੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਲਜਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਏ.ਐੱਸ.ਆਈ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਨ ਦੇ ਡਰੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਕੱਟੇ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ: ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਗੁਟਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੰਠ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ — “ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਪਾਲਾ” — ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਧਰੋਲੀ ਭਾਈ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸੇਵਾ
ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੁੱਚੋ ਮੰਡੀ, ਭਾਈ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਾਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਧਰੋਲੀ ਭਾਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕੋ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ — ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਆਏ।
ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਹਿਰਾਸਤ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰੋਲੀ ਭਾਈ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੂਜੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਦਿਨ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
2 ਅਗਸਤ 1990: ਮਨਸੂਰਵਾਲੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ
2 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਨਸੂਰਵਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸੂਹ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹਿਰਾਸਤੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਾ ਹੀ ਬਿਆਨ ਹੈ।
ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 3 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ “ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਉਰਫ਼ ਪਾਲਾ” ਸਨ, ਜੋ 1984 ਤੋਂ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਦੋ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਬਰਾਮਦ ਹੋਏ।
ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅੱਠ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਥੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸ ਨੇ ਕਹੀ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਣਪੁਸ਼ਟ ਹੈ।
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰਿਵਾਰ
2 ਅਗਸਤ 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਭਾਰ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਔਕੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ; ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਨੇ ਐੱਮ.ਏ. ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਯਾਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ — ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ — ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ, ਕੁਝ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿਰਾਸਤਾਂ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਰੰਟੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ — ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਰੱਥ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਅਧੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਬੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ — ਪਿੰਡ ਬਿਹਲਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੱਕ, ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ, ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰੋਲੀ ਭਾਈ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ 2 ਅਗਸਤ 1990 ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਘਰਾਂ ਨੇ ਚੁਕਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਸਰੋਤ ਬਾਰੇ ਨੋਟ: ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ; ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
