13 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਿਲੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ ਇੱਕ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੋਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਭਿਲੋਵਾਲ ਦਾ ਘਰ
ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਿਲੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭੈਣ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।
ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 1970-71 ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ — ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1982-83 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਜੇ ਬੱਚੀ ਹੀ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਭਰਾ ਦਾ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣਾ
ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 1990 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣਾ — ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹੇਠ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹੱਕ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਮਾਮਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਪੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਰਾ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ — ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਿਛੋਕੜ ਹਨ।
1990 — ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ 1990 ਵਿੱਚ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੱਲੀਆਂ ਕਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਹਿਯੋਗ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾਣਾ। ਸਰੋਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਘੱਟ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅਗਸਤ 1990
ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਸੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਐੱਫ਼.ਆਈ.ਆਰ., ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰੋਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਗਈ। ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ।
13 ਅਗਸਤ 1990
13 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ — ਨਾ ਦਸਤੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਅਹੁਦਾ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਵਾਲ
ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ — ਇੱਕ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਪਤਾ, ਦੂਜੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ, ਸਸਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਭੋਗ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਂ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਕਦੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਮਕਸਦ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਲੋਵਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।
